Çanakkale Muharebeleri (Gelibolu Seferi), 1915
Türkiye'de Çanakkale Muharebeleri, birçok ülkede Gelibolu Seferi olarak bilinen bu çatışma, 1915'te Ege Denizi'nden İstanbul'a doğru uzanan dar Çanakkale Boğazı'nın denetimi için yapıldı. Britanya ve Fransa boğazı önce savaş gemileriyle, ardından Gelibolu yarımadasına bir ordu çıkararak zorlamaya çalıştı. Osmanlı savunması dayandı ve Müttefikler sekiz ay sonra çekildi. Bu olay, savaşan ülkelerde çok farklı biçimlerde hatırlanır.
Ay ay Çanakkale
- 1914 sonuOsmanlı İmparatorluğu Almanya'nın yanında savaşa girer; boğazlar kapanır.
- Şubat 1915İngiliz ve Fransız savaş gemileri tabyaları bombalamaya başlar.
- 18 MartDonanmanın boğazı geçmek için yaptığı asıl girişimden, üç zırhlı batınca vazgeçilir.
- 25 NisanSeddülbahir çevresine ve Arıburnu'na çıkarma.
- AğustosSarı Bayır (Kocaçimen) saldırısı ve Suvla Koyu çıkarması; hat dayanır.
- EkimHamilton görevden alınır.
- KasımBir fırtına ve sert bir don daha fazla ölüme yol açar.
- Aralık 1915Arıburnu ve Suvla'daki birlikler gece vakti gemilere alınır.
- Ocak 1916 başıSeddülbahir'deki birlikler gemilere alınır.
Kapanan boğazlar, kilitlenen Batı Cephesi
Osmanlı İmparatorluğu 1914'ün sonlarında Almanya'nın yanında Birinci Dünya Savaşı'na girdi. Bu, Rusya ile müttefikleri arasındaki ana deniz yolu olan boğazları kapattı.
1915'in başında Batı Cephesi siper savaşına kilitlenmişti. O sırada donanmadan sorumlu bakan olan Winston Churchill dahil bazı İngiliz yöneticiler başka bir yerden saldırılmasını savundu. Çanakkale Boğazı'nı zorlamanın Osmanlı başkentini tehdit edeceğini, Rusya'ya giden yolu yeniden açacağını ve tarafsız Balkan devletlerini Müttefiklere katılmaya ikna edeceğini umuyorlardı.
18 Mart: Nusret'in döktüğü mayınlar
Boğaz yaklaşık altmış kilometre uzunluğundadır ve Çanakkale şehri yakınındaki en dar yerinde genişliği bir kilometreyi ancak biraz aşar. Tabyalar, seyyar toplar ve mayın hatlarıyla savunuluyordu.
İngiliz ve Fransız savaş gemileri Şubat 1915'ten itibaren tabyaları bombaladı. 18 Mart'ta donanma boğazı geçmek için asıl girişimini yaptı. Küçük Osmanlı mayın gemisi Nusret'in kısa süre önce, gemilerin dönüş yaptığı bir koya döktüğü mayın hattı fark edilmemişti. Fransız zırhlısı Bouvet ile İngiliz zırhlıları Irresistible ve Ocean battı, başka gemiler de ağır hasar gördü. Deniz saldırısından vazgeçildi. Türkiye'de 18 Mart her yıl anılır.
25 Nisan: Seddülbahir ve Arıburnu
Müttefikler bunun üzerine topları kara tarafından ele geçirmek için asker çıkarmaya karar verdi. İngiliz general Sir Ian Hamilton komutasındaki kuvvette İngiliz, Fransız, Avustralyalı, Yeni Zelandalı ve Hintli birlikler vardı. Alman general Otto Liman von Sanders'in komuta ettiği Osmanlı 5. Ordusu, marttan beri geçen haftaları hazırlık için kullanmıştı.
25 Nisan 1915'te İngiliz birlikleri yarımadanın ucundaki Seddülbahir çevresindeki sahillere çıktı. Bazı sahillerde çok az direnişle karşılaştılar; bazılarında ise teknelerinden inerken tüfek ve makineli tüfek ateşiyle biçildiler. Avustralya ve Yeni Zelanda birlikleri daha kuzeye, kısa süre sonra Anzak Koyu denen Arıburnu'na çıktı. Fransız birlikleri Anadolu yakasına geçici bir çıkarma yaptı.
19. Tümen ve 57. Alay
Arıburnu'nun üstünde Osmanlı 19. Tümeni'ne Yarbay Mustafa Kemal komuta ediyordu. Tümeni kendi inisiyatifiyle çarpışmaya sürdü ve karşı taarruzları Avustralyalılarla Yeni Zelandalıların yüksek araziye ulaşmasını engelledi. O gün 57. Alay'a verdiği aktarılan, askerlerine taarruzu değil ölmeyi emrettiğini söyleyen emir, Türk askerî tarihinin en bilinen emirlerinden biridir.
Birkaç yüz metre, sıcak ve hastalık
Mayısa gelindiğinde iki çıkarma kuvveti de kıyıya yakın küçük alanlarda sıkışmıştı. Birkaç yüz metre için tekrarlanan taarruzlar ve karşı taarruzlar binlerce cana mal oldu ve pek bir şey değiştirmedi.
Koşullar çok ağırdı. Yazın sıcak, sinekler ve gömülemeyen cesetler dizanteri ve tifoyu yaydı; hastalık çarpışmalar kadar askeri saf dışı bıraktı. Müttefik birliklerine su denizden getirilmek zorundaydı. Kasımda bir fırtına ve sert bir don daha fazla ölüme yol açtı.
Ağustos: Sarı Bayır ve Suvla
Ağustosta Müttefikler son büyük girişimlerini yaptı: Arıburnu'ndan Sarı Bayır (Kocaçimen) yükseltilerine saldırdılar ve Suvla Koyu'na yeni bir kuvvet çıkardılar. Saldırılar yavaş ve dağınıktı, Osmanlı komutanlığı yedeklerini zamanında yetiştirdi ve hat dayandı. Türkiye'de bu çarpışmalar Anafartalar Muharebeleri olarak bilinir.
Gece vakti çekiliş
Hamilton ekimde görevden alındı. Bulgaristan'ın savaşa girmesiyle Almanya ile Osmanlı İmparatorluğu arasında doğrudan bir demiryolu bağlantısı açılınca Müttefiklerin durumu daha da zorlaştı. Arıburnu ve Suvla'daki birlikler Aralık 1915'te, Seddülbahir'dekiler Ocak 1916'nın başında gece vakti gemilere alındı. Tahliye çok az kayıpla gerçekleştirildi ve seferin en iyi düzenlenmiş bölümü oldu.
İki tarafta da çeyrek milyon kayıp
Her iki taraf da ölü, yaralı, kayıp ve hasta olarak kabaca çeyrek milyon kayıp verdi. Ölü sayısına dair tahminler farklıdır: yaygın olarak verilen aralıklar Osmanlı ordusu için yaklaşık 56.000–87.000, Müttefikler için yaklaşık 44.000–58.000'dir.
Tek sefer, üç ayrı hatıra
- Türkiye: Çanakkale, büyük bedelle kazanılmış bir savunma zaferi olarak hatırlanır ve sonradan Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran Mustafa Kemal Atatürk ile yakından ilişkilendirilir. Yarımadanın güneyi anıtlar ve şehitliklerle doludur.
- Avustralya ve Yeni Zelanda: 25 Nisan çıkarması her yıl Anzak Günü olarak anılır; bu, iki ülkede de savaşta ölenler için başlıca anma günüdür.
- Britanya ve Fransa: Sefer esas olarak pahalıya mal olmuş bir planlama başarısızlığı olarak hatırlanır. Birkaç siyasi ve askerî kariyere zarar verdi.
İşleyebilir miydi?
Bazı tarihçiler, savunma güçlendirilmeden önce, en başta ordu ve donanmanın birlikte yapacağı bir saldırının başarılı olabileceğini savunur. Kimileri ise arazinin, Müttefiklerin çıkarma harekâtlarındaki deneyimsizliğinin ve Osmanlı savunmasının niteliğinin başarısızlığı baştan olası kıldığını düşünür. Boğazların açılmasının, planlayanların umduğu kadar savaşın gidişatını değiştirip değiştirmeyeceği ise ayrı bir sorudur ve tarihçiler bu konuda daha da az anlaşır.
Birkaç ülkenin arşivleri
Sefer resmî tarihlerde, birkaç ülkenin askerî arşivlerinde ve askerlerin mektup ve günlüklerinde belgelenmiştir. İngiliz, Avustralya ve Yeni Zelanda kayıtları uzun süredir ayrıntılı biçimde incelenmektedir; Osmanlı askerî kayıtları ise son on yıllarda tarihçiler tarafından daha yaygın kullanılmaya başlandı. Özellikle kayıp sayıları kaynaktan kaynağa değişir, çünkü ordular hastaları ve kayıpları farklı yöntemlerle saymıştır.
Seddülbahir, Arıburnu ve Suvla
Bayrak Gelibolu yarımadasını işaret eder. Çarpışmalar uzun bir kıyı şeridine ve birkaç ayrı bölgeye yayıldığı için tek bir işaret hepsini gösteremez. Yakınlaştırarak güney uçtaki Seddülbahir'i, batı kıyısındaki Arıburnu'nu ve onun kuzeyindeki Suvla Koyu'nu görebilirsiniz.
Warsmap verisinde
- Harekât parça parça kayıtlı: 30 km içinde 1915’e ait 18 ayrı muharebe var; Seddülbahir ve Arıburnu çıkarmalarından Conkbayırı ve 60 Rakımlı Tepe’ye kadar.
- Aynı sulardaki daha eski kayıtlar arasında Bozcaada Muharebesi (MÖ 73), Hellespontos Muharebesi (324) ve 1912’deki Elli (İmroz) deniz muharebesi var.
Warsmap’in kendi kayıtlarından, savaş alanının yaklaşık 50 km çevresinde sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.
Bu dönemden başka yazılar
- Sarıkamış Harekâtı, 1914–1915
- Somme Muharebesi, 1916
- Verdun Muharebesi, 1916
- Sakarya Meydan Muharebesi, 1921
- Kutülamare Kuşatması, 1915–1916
Warsmap verisinden
Daha fazla okuma
Gallipoli campaign · Anzac Day · Dardanelles
Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.