WarsmapHaritayı aç
Warsmap › Öğren › Ünlü muharebeler

Kutülamare Kuşatması, 1915–1916

Nisan 1916'nın son günlerinde, biri T. E. Lawrence adında genç bir yüzbaşı olan iki İngiliz istihbarat subayı, Dicle kıyısındaki hatları geçip Osmanlı komutanı Halil Paşa'ya olağanüstü bir teklif götürdü: açlıktan kırılan bir İngiliz ordusunu serbest bırakırsa iki milyon sterlin altın. Halil Paşa reddetti. 29 Nisan'da, yaklaşık beş ay süren kuşatmanın ardından Kutülamare garnizonu teslim oldu. Bu, o güne kadar İngiliz askerî tarihinin en büyük teslimiyetlerinden biriydi. Türkiye'de ise Kutülamare Zaferi olarak anılır.

Kutülamare (Kut el-Amare), güneydoğu Irak'ta, Bağdat'ın yaklaşık 170 km güneydoğusunda, nehrin dar bir kıvrımının içine kurulduğu için üç yanı suyla çevrili bir kasabadır. Aralık 1915'ten itibaren 10.000'i aşkın İngiliz ve Hintli asker burada kuşatıldı. Onları kurtarmak için yapılan üç girişim de başarısız oldu ve garnizonun kendisinden daha fazla kayba mal oldu. Yardımın gelmediği her hafta tayınlar biraz daha kısıldı.

Sayılarla Kutülamare

145 gün
7 Aralık 1915'ten 29 Nisan 1916'ya
Yaklaşık 13.000
esir alınan asker ve yardımcı personel
Yaklaşık 23.000
başarısız kurtarma girişimlerindeki İngiliz ve Hint kaybı
Yaklaşık 10.000
çoğu tahmine göre seferdeki Osmanlı kaybı
2 milyon sterlin
garnizonun serbest bırakılması için Osmanlı komutanına önerilen ve reddedilen para
Binlerce
esaret sırasında, çoğu kuzeye doğru yürüyüşte ölen esir

Kuşatmadan önce: Bağdat yolu

Britanya, Osmanlı Devleti ile savaşın başladığı Kasım 1914'te, esas olarak Abadan çevresindeki petrol tesislerini korumak için Hindistan'dan Basra Körfezi'nin başına asker göndermişti. Basra kolayca alındı ve 1915 boyunca sefer genişledi. Tümgeneral Charles Townshend komutasındaki 6. (Poona) Tümeni Dicle boyunca savaşarak ilerledi ve Eylül 1915 sonunda, Es Sinn Muharebesi'nin ardından Kutülamare'yi aldı. Bu başarılardan cesaret alan ve Çanakkale'deki başarısızlığın karşısına koyacak itibarlı bir zafer arayan Londra ve Hindistan hükümetleri Bağdat'a ilerlemeyi onayladı.

Küçük ve yorgun bir kuvvet için bu uzun bir yoldu. 22 Kasım 1915'te Townshend, eski Pers başkentinin yıkık kemerinin yanında, Bağdat'a yaklaşık 35 km uzaklıktaki Selman-ı Pak'ta (Ctesiphon) Osmanlı savunmasına saldırdı. Sahada Nureddin Paşa'nın komuta ettiği ve taze birliklerle takviye edilen Osmanlı ordusu dayandı. Dört günlük çarpışmanın ardından adamlarının yaklaşık üçte birini kaybeden Townshend geri döndü. 3 Aralık'ta Kutülamare'ye ulaştı ve üstlerinin de onayıyla Basra'ya doğru çekilmeyi sürdürmek yerine orada durmaya karar verdi.

1. gün: 7 Aralık 1915

7 Aralık'ta Osmanlı kuvvetleri kuşatmayı tamamladı. Kasabanın içinde yaklaşık 11.600 İngiliz ve Hintli muharip asker, yaklaşık 3.350 muharip olmayan yardımcı personel ve 6.000 kadar Arap kasaba sakini vardı. Irak'taki Osmanlı Altıncı Ordusu'nun genel komutası yaşlı Alman mareşal Colmar von der Goltz'daydı. Townshend birkaç hafta içinde kurtarılmayı bekliyordu. Üstlerine yaklaşık bir aylık yiyeceği olduğunu söylemişti; stoklar bulundukça ve tayınlar kısıldıkça bu rakamı sonradan birkaç kez yukarı çekti.

18. ve 19. günler: Noel saldırıları

Osmanlı ordusu kasabayı hücumla almayı denedi. En şiddetli saldırı 24 ve 25 Aralık'ta savunmanın kuzey köşesindeki tabyaya yapıldı ve iki tarafa da ağır kayıplar verdirerek püskürtüldü. Bundan sonra kuşatanlar yöntem değiştirdi. Siper kazdılar, kasabayı ateş altında tuttular ve asıl çabalarını kurtarma kuvvetini durdurmaya çevirdiler.

31. ile 46. günler arası: ilk kurtarma girişimleri

Korgeneral Fenton Aylmer komutasındaki bir kurtarma kuvveti, Dicle Kolordusu, nehrin aşağısında aceleyle kuruldu; nakliye aracı, topçusu ve sağlık malzemesi eksikti. 6–8 Ocak 1916'da Şeyh Saad'da, 13 Ocak'ta Vadi'de ve 21 Ocak'ta Hanna'da saldırdı. Her seferinde büyük bedellerle biraz toprak kazandı ve sonra durdu. Saldırılar düz, açık arazide, kış yağmurları altında yapıldı ve sağlık hizmetleri çöktü: yaralılar günlerce nehir kıyısında ya da üstü açık mavnalarda yattı.

93. gün: Dujaila Tabyası

Bir sonraki girişim 8 Mart'ta, nehrin güney yakasında, Kutülamare'ye birkaç kilometre uzaklıktaki Dujaila Tabyası'na karşı geldi. Aylmer'in kolları uzun bir gece yürüyüşü yaptı ve şafakta baskın avantajıyla vardı. Ama topçu mevziyi döverken saldırı geciktirildi; piyade harekete geçtiğinde Osmanlı takviyeleri gelmişti. Saldırı başarısız oldu ve Aylmer'in yerine Korgeneral George Gorringe getirildi. Kutülamare'dekiler topların parıltısını izliyor, birkaç kilometre ötedeki muharebeyi duyuyordu.

94. ile 139. günler arası: açlık

İlkbahara gelindiğinde garnizon açlıktan kırılıyordu. Tayınlar defalarca kısıldı. Atlar ve katırlar et için kesildi; birçok Hintli asker dinî nedenlerle bu eti önce yemeyi reddetti, ta ki din önderleri izin verene kadar; o zamana kadar birçoğu zaten güçten düşmüştü. İskorbüt, dizanteri ve başka hastalıklar yayıldı. Kraliyet Uçan Kolordusu ve Kraliyet Deniz Hava Hizmeti'nin uçakları, tarihte havadan ikmalin ilk denemelerinden birinde kasabaya erzak attı, ama uçaklar gerekenin ancak çok küçük bir kısmını taşıyabiliyordu.

Nisanda kurtarma kuvveti Fellahiye, Sannaiyat ve Beyt İsa'da son girişimlerini yaptı ve yine hedefe varamadan durduruldu. İlkbahar taşkınları arazinin büyük kısmını su altında bırakmıştı. 19 Nisan'da von der Goltz Bağdat'ta, büyük olasılıkla tifüs ya da koleradan öldü ve Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın amcası Halil Paşa Osmanlı kuvvetlerinin komutasını tamamen üstlendi.

140. gün: Julnar

24 Nisan gecesi yaklaşık 270 ton erzak yüklü, gönüllülerden oluşan bir mürettebatla yola çıkan nehir vapuru Julnar, Osmanlı mevzilerinin önünden geçip nehrin yukarısına çıkmayı denedi. Kasabaya birkaç kilometre kala, Magasis'te Dicle'nin üzerine gerilmiş bir halata takıldı ve ele geçirildi. Gemideki iki subay, Teğmen Humphrey Firman ve Yüzbaşı Charles Cowley, ölümlerinden sonra Viktorya Haçı ile ödüllendirildi; Cowley esir alındıktan sonra idam edilmişti.

141. ile 144. günler arası: teklif

Kurtarılma umudu kalmayınca İngilizler garnizonun özgürlüğünü satın almaya çalıştı. Aralarında istihbarat subayları Yüzbaşı T. E. Lawrence'ın, sonradan Arabistanlı Lawrence diye tanınacak kişinin, ve Aubrey Herbert'in bulunduğu küçük bir heyet Halil Paşa ile görüşmeye gönderildi. Önce bir, sonra iki milyon sterlin altın ve garnizonun bir daha Osmanlılara karşı savaşmayacağı sözü karşılığında garnizonun serbest bırakılmasını önerdiler. Halil Paşa reddetti; teklif duyulduğunda Osmanlı Devleti'nde pek çok kişi tarafından bir hakaret olarak görüldü.

145. gün: 29 Nisan 1916

29 Nisan'da Townshend toplarını ve cephanesini imha etti ve kayıtsız şartsız teslim oldu. İngiliz ve Hintli askerler ile yardımcı personelden oluşan yaklaşık 13.000 kişi esir düştü. Osmanlı ordusu için bu, Çanakkale'den sonra birkaç ay içinde Britanya'ya karşı kazanılan ikinci büyük zaferdi ve bütün imparatorlukta kutlandı. Halil Paşa'ya sonradan Kut soyadını alma izni verildi.

Son günden sonra

Esirler için en kötüsü henüz gelmemişti. Subaylara, hele de Townshend'e, görece iyi davranıldı. Townshend savaşın geri kalanını İstanbul yakınlarında, Büyükada'daki bir köşkte rahat içinde geçirdi. Kuşatmada zaten güçten düşmüş olan erler ise çölü ve Anadolu'nun dağlarını aşarak kuzeye, çoğu Bağdat Demiryolu'nda çalıştırılacakları çalışma kamplarına yürütüldü. Binlercesi yolda ve kamplarda hastalık, açlık, bitkinlik ve kötü muamele yüzünden öldü. Osmanlı ordusunun kendisi de o sırada yiyecek, ilaç ve taşıt sıkıntısı çekiyordu; bu, koşulları ağırlaştırdı, ama ölümlerin hepsini açıklamaz. İngiliz erlerin yarısından fazlası esaretten sağ çıkamadı; Hintli esirlerin kayıpları da çok ağırdı.

Felaket Britanya'da siyasi bir fırtına kopardı. Seferi soruşturmak için 1916'da bir Mezopotamya Komisyonu kuruldu ve 1917'deki raporu planlamayı ve sağlık düzenlemelerini sert bir dille eleştirdi. Cephenin yönetimi Londra'ya geçti; yeni komutan Korgeneral Frederick Maude yönetiminde takviye edilmiş ve daha iyi ikmal edilen bir ordu Dicle boyunca yeniden ilerledi. Şubat 1917'de Kutülamare'yi geri aldı ve 11 Mart 1917'de Bağdat'a girdi.

Türkiye'de Kutülamare Zaferi birkaç yıl kutlandı, ardından erken Cumhuriyet döneminde, imparatorluğun son savaşlarının hatırası Kurtuluş Savaşı'nın gölgesinde kaldığı için büyük ölçüde unutuldu. Son on yıllarda, özellikle 2016'daki yüzüncü yıldan itibaren yeniden anılıyor ve 29 Nisan yıl dönümü olarak kutlanıyor. Kutülamare'nin kendisinde ise bir İngiliz savaş mezarlığı, kuşatma sırasında ölen askerlerin mezarlarını barındırıyor.

Warsmap verisinde

Warsmap’in kendi kayıtlarından sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.

Kürede gör →

Bu dönemden başka yazılar

Warsmap verisinden

Daha fazla okuma

Siege of Kut · Mesopotamian campaign · Charles Townshend · Halil Kut

Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.

← Çanakkale Muharebeleri (Gelibolu Seferi), 1915Verdun Muharebesi, 1916 →