WarsmapHaritayı aç
Warsmap › Öğren › Ünlü muharebeler

Sakarya Meydan Muharebesi, 1921

Türkçede bu muharebe çoğu zaman kısaca “yirmi iki gün yirmi iki gece” diye anılır. 23 Ağustos'tan 13 Eylül 1921'e kadar, Ankara'nın güneybatısında Sakarya Nehri'nin kıvrımı boyunca yaklaşık 100 kilometrelik bir cephede, Büyük Millet Meclisi ordusu başkentine yönelen bir Yunan taarruzunu durdurmak için savaştı. Muharebe bittiğinde Yunan ordusu nehrin batısına çekilmişti ve Anadolu'daki savaşın yönü değişmişti. Bir yıl sonra taarruza geçen taraf Türk ordusu olacaktı.

Sakarya, tek tek ele alınmaya değer bir dizi soru doğurur.

Kısaca Sakarya

23 Ağustos – 13 Eylül 1921
22 gün süren muharebe
Yaklaşık 100.000
asker, kabaca her iki orduda; Yunanların topu ve makineli tüfeği daha fazlaydı
Yaklaşık 100 km
Sakarya ve kolları boyunca uzanan cephenin uzunluğu
Yaklaşık 50 km
Yunanların en ileri noktada Ankara'ya uzaklığı, yaygın anlatıma göre
19 Eylül 1921
Mustafa Kemal'e Gazi unvanı ve mareşal (müşir) rütbesi verildi
Binlerce
ölü her iki tarafta ve on binlerce yaralı

Ordular neden Sakarya'daydı?

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra İtilaf devletleri Osmanlı topraklarının bir kısmını işgal etti ve Mayıs 1919'da Yunan askerleri İzmir'e çıktı. Anadolu'da Mustafa Kemal Paşa önderliğinde bir milli direniş hareketi oluştu ve Nisan 1920'de Ankara'da kendi meclisini, Büyük Millet Meclisi'ni kurdu. İstanbul'daki Osmanlı hükümetinin Ağustos 1920'de imzaladığı Sevr Antlaşması, Türkiye'ye orta ve kuzey Anadolu'da küçük bir devlet bırakıyordu; Ankara hükümeti antlaşmayı reddetti.

İzmir'den içerilere ilerleyen Yunan ordusu Ocak ve Mart–Nisan 1921'de İnönü'de iki kez durduruldu. Temmuzda yeniden saldırdı ve Kütahya ile Eskişehir çevresindeki muharebeleri kazandı. Mustafa Kemal ordusunu yok olma tehlikesine atmak yerine Sakarya'nın doğusuna çekilme emri verdi; Ankara'ya daha yakın ve daha elverişli bir arazide savaşmak için geniş bir bölgeden vazgeçti. Kral I. Konstantinos'un da Anadolu'da bulunduğu Yunan komutanlığı ise Ankara üzerine yürüyüp savaşı bitirmeye karar verdi.

Türk tarafı nasıl hazırlandı?

Geri çekilme Ankara'da endişe yarattı ve 5 Ağustos 1921'de Meclis, Mustafa Kemal'e üç ay süreyle başkomutanlık yetkisi verdi. İki gün sonra Mustafa Kemal Tekâlif-i Milliye emirlerini yayımladı: her hane yiyeceğinin, kumaşının, derisinin, hayvanlarının ve arabalarının bir kısmını orduya verecekti. Halkın elindeki silahlar toplandı. Genelkurmay başkanı Fevzi Paşa (Çakmak) ve Batı Cephesi komutanı İsmet Paşa (İnönü) ile ordu nehrin doğusundaki tepelerde mevzilendi. Muharebeden kısa süre önce Mustafa Kemal attan düşüp kaburgasını kırdı; muharebeyi acı içinde, çoğu zaman cepheden yönetti.

Yunan planı neydi?

General Anastasios Papoulas komutasındaki Yunan ordusunun başlangıçta topçusu daha güçlü, ikmali daha iyiydi. Plan, Türk hattının güney ucunun çevresinden kurak ve zorlu bir araziden dolaşmak, sonra kuzeye, Ankara'ya dönüp tepelerdeki savunmayı tek tek kırmaktı. Yürüyüşün kendisi bile ağır bir bedele mal oldu; ordu ilerledikçe ikmal hatları uzadı ve kırılganlaştı.

Yirmi iki günde ne oldu?

Çarpışmalar 23 Ağustos'ta başladı. Yaklaşık iki hafta boyunca Yunan ordusu tepe tepe saldırdı; bunlar arasında Mangaltepe, Eylül başında ele geçirdiği Çal Dağı ve Polatlı yakınındaki Duatepe vardı. Türk subaylarının kayıpları o kadar ağırdı ki muharebeye “subaylar muharebesi” de dendi. Türk hattı esnedi ama kırılmadı; bir mevziyi kaybeden birlik bir sonraki sırta çekildi.

Muharebenin en çok hatırlanan emri de bu günlerde verildi. Mustafa Kemal şöyle diyordu: “Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.” Her karış toprak olabildiğince uzun tutulacak, kaybedilirse geri alınacaktı; hiçbir birlik, yanındaki birlik çekildi diye geri çekilmeyecekti.

Eylülün ikinci haftasına gelindiğinde Yunan taarruzu gücünü tüketmişti. 10 Eylül'de Türk ordusu karşı taarruza geçti; Çal Dağı'nı ve başka tepeleri geri aldı. Yunan komutanlığı geri çekilme emri verdi ve 13 Eylül'e kadar ordusu, arkasındaki köprüleri ve demiryolunu tahrip ederek Sakarya'nın batısına geçti.

Taarruz neden başarısız oldu?

Tarihçiler genellikle birkaç sebep sayar. Yunan ordusu üslerinden çok uzakta, tek bir demiryolu ve kötü yollar üzerinden harekât yapıyordu ve ikmal sorunları her gün büyüyordu. Türk ordusu başkentine yakın savaşıyordu; kayıplarını yerine koyabiliyor, yedek getirebiliyordu. Türk komutanlığı soğukkanlılığını korudu; savunmayı tek bir hat yerine derinlemesine yapma kararı, Yunanların her başarısının toprak kazandırıp zafer kazandırmaması demekti. Bitkinlik, sıcak ve hastalık iki tarafı da etkiledi.

Sakarya neyi değiştirdi?

Askerî açıdan, Ankara'yı alarak savaşı kazanma yönündeki Yunan girişimini sona erdirdi ve cephe Eskişehir–Afyon hattında durdu. Siyasi etkisi daha da büyüktü. 19 Eylül'de Meclis, Mustafa Kemal'e mareşal rütbesini ve Gazi unvanını verdi. Ekimde Ankara hükümeti Kafkasya'daki Sovyet cumhuriyetleriyle Kars Antlaşması'nı ve Fransa ile güneydeki çarpışmaları bitiren Ankara Antlaşması'nı imzaladı. İtalya güneybatı Anadolu'dan askerlerini çekmeye başladı. Türk tarih yazımında Sakarya çoğu zaman 1683'te Viyana önlerinde başlayan uzun geri çekilmenin nihayet durdurulduğu an olarak anlatılır.

Savaş alanı bugün Polatlı yakınındaki Sakarya Meydan Muharebesi Tarihi Milli Parkı'nın içindedir; Duatepe'de ve başka tepelerde anıtlar, Mustafa Kemal'in karargâhının bulunduğu yerde de bir anıt vardır.

Warsmap verisinde

Warsmap’in kendi kayıtlarından sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.

Kürede gör →

Bu dönemden başka yazılar

Warsmap verisinden

Daha fazla okuma

Battle of Sakarya · Turkish War of Independence · Mustafa Kemal Atatürk · Greco-Turkish War (1919–1922)

Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.

← Somme Muharebesi, 1916Büyük Taarruz ve Dumlupınar, 1922 →