Somme Muharebesi, 1916
Britanya'nın yaptırdığı en büyük kayıplar anıtı, Amiens'in kuzeyinde, Picardie'nin tarlaları arasında, Ancre Irmağı'na bakan bir sırtın üzerinde durur. Kemerlerinde, bu kesimde ölen ve mezarı bilinmeyen 72.000'i aşkın İngiliz ve Güney Afrikalı askerin adı yazılıdır; çoğu 1916'da öldü. O yıl 1 Temmuz ile 18 Kasım arasında İngiliz ve Fransız orduları, Somme Irmağı'nın iki yakasında Alman hatlarına saldırdı. İlk gün, İngiliz ordusu tarihinin en ağır günü oldu. Kış taarruzu durdurduğunda iki taraftan bir milyonu hayli aşkın asker ölmüş, yaralanmış, esir düşmüş ya da kaybolmuştu; cephe ise yaklaşık on kilometre ilerlemişti.
Sayılarla Somme
- 141 gün
- 1 Temmuz – 18 Kasım 1916
- 1,5 milyondan fazla
- saldırıdan önceki bir haftada atılan top mermisi
- 57.470
- 1 Temmuz'daki İngiliz kaybı; 19.240'ı ölü
- Yaklaşık 10 km
- Müttefiklerin en derin ilerleyişi
- 1 milyondan fazla
- iki taraftaki ölü, yaralı, esir ve kayıp
- 72.000'i aşkın
- Thiepval Anıtı'nda adı yazılı kayıp
Verdun'un altüst ettiği plan
Somme, Aralık 1915'te Chantilly'de toplanan Müttefik komutanlar tarafından seçildi. Komutanlar 1916'da bütün cephelerde birlikte saldırmaya karar vermişti. Fransız başkomutan Joseph Joffre, İngiliz ve Fransız kesimlerinin birleştiği yerde, Picardie'nin dalgalı tebeşir arazisinde ortak bir taarruz önerdi. Bu toprakların kendi başına pek stratejik değeri yoktu. Seçilmesinin asıl nedeni, iki ordunun orada yan yana duruyor olmasıydı.
21 Şubat 1916'da Almanlar, iki yüz kilometreden daha doğudaki Verdun'a saldırdı. Fransız ordusu bahar boyunca neredeyse bütün yıl sürecek bir muharebenin içine çekildi ve Somme'a ayırabileceği tümen sayısı azaldı. Ağırlıklı olarak Fransız taarruzu olarak düşünülen harekât, General Sir Douglas Haig komutasında ağırlıklı olarak İngiliz taarruzuna dönüştü; General Émile Fayolle'ün Fransız 6. Ordusu daha dar bir cephede yanlarında saldıracaktı. Verdun üzerindeki baskıyı hafifletmek, taarruzun başlıca amaçlarından biri hâline geldi.
1916'nın İngiliz ordusu yeni bir orduydu. Savaştan önceki profesyonel askerlerin çoğu 1914 ve 1915'te ölmüş ya da yaralanmıştı; saldıracak piyadenin büyük bölümü, Lord Kitchener'in gönüllü çağrısına uyanlardan oluşuyordu. Bunların birçoğu, birlikte gönüllü yazılanlar birlikte savaşsın diye tek bir kasabadan, işyerinden ya da futbol kulübünden kurulan "Pals" (arkadaş) taburlarında hizmet ediyordu. Bu, kötü geçen tek bir sabahın bütün bir kasabanın sokaklarını boşaltabileceği anlamına da geliyordu.
Bir hafta süren top ateşi
Asıl saldırıyı ırmağın kuzeyinde General Sir Henry Rawlinson'ın 4. Ordusu yapacaktı ve plan topçuya dayanıyordu. 24 Haziran'dan başlayarak İngiliz topları yedi gün içinde 1,5 milyondan fazla mermi attı. Amaç, Alman dikenli tellerini kesmek, siperleri yıkmak ve savunucuları öldürmek ya da toprağa gömmekti. Kötü hava piyade saldırısını iki gün, 29 Haziran'dan 1 Temmuz'a erteledi.
Bombardıman kulağa ezici geliyordu, ama planlayanların sandığından çok daha azını başardı. Toplar uzun bir cepheye yayılmıştı. Mermilerin yaklaşık üçte ikisi şarapneldi; uygun koşullarda teli kesebiliyor, ama toprak tahkimata pek zarar veremiyordu. Önemli bir kısmı da patlamadı. Almanlar 1914'ten beri bu toprakları tutuyordu ve sakin aylarda tebeşirin derinliklerine sığınaklar kazmışlardı. Ateş kesildiğinde makineli tüfek mürettebatlarının çoğu hâlâ hayattaydı.
Yediyi otuz geçe
Saldırıdan kısa süre önce İngiliz lağımcılar Alman mevzilerinin altındaki bir dizi lağımı patlattı. Beaumont-Hamel yakınındaki Hawthorn Sırtı'nın altındaki lağım, ötekilerden on dakika önce, 7.20'de havaya uçtu ve ordunun kameramanı Geoffrey Malins tarafından filme alındı. Erken patlama, savunuculara çukurun öbür kenarını tutmak için zaman kazandırdı. La Boisselle'de Lochnagar lağımı öyle büyük bir çukur açtı ki çukur bugün hâlâ yerinde duruyor. 7.30'da düdükler çaldı ve on üç İngiliz tümeni yirmi kilometreyi aşan bir cephe boyunca siperlerden çıktı.
Bu cephenin kuzey yarısının büyük bölümünde saldırı başarısız oldu. Dalga dalga ilerleyen piyade, açık arazide makineli tüfeklere ve bombardımanın neredeyse hiç dokunmadığı Alman topçusuna yakalandı. Serre'de Kuzey İngiltere'den gelen Pals taburları birkaç dakika içinde biçildi. 36. (Ulster) Tümeni Thiepval yakınındaki Schwaben Tabyası'na girdi, ama iki yanındaki saldırılar durdurulunca orayı tutamadı. Daha güneyde tablo değişiyordu. İngiliz tümenleri Montauban ve Mametz'i aldı. Daha ağır toplara ve daha fazla deneyime sahip Fransızlar ise ırmağın iki yakasında hedeflerinin neredeyse tamamını yaklaşık 1.600 kayıpla ele geçirdi.
Akşama gelindiğinde İngiliz ordusu ölü, yaralı, kayıp ve esir olarak 57.470 asker kaybetmişti; 19.240'ı ölüydü. Bu ordu ne öncesinde ne de sonrasında tek bir günde bu kadar kayıp vermedi. Almanların o günkü kaybı bunun küçük bir kesriydi, muhtemelen 10.000 ile 12.000 arasında.
Yoklamada altmış sekiz kişi
En ağır darbe alan birliklerden biri, o zamanlar ayrı bir İngiliz dominyonu olan Newfoundland'ın 1. Alayı'ydı. Alaya, Beaumont-Hamel'deki ilk dalgalar çoktan başarısız olduktan sonra, sabah saat dokuz sularında gerideki bir yedek siperden ilerleme emri verildi. Askerler daha ara bölgeye varmadan kendi tellerinin arasından geçip ateş altında uzun bir açık araziyi aşmak zorundaydı. Yarım saat içinde saldırı bitmişti. İleri atılan yaklaşık 800 kişiden ertesi günkü yoklamada yalnızca 68'i cevap verdi. Newfoundland ve Labrador'da 1 Temmuz bugün de Anma Günü olarak geçer.
Ormanlar ve köyler
Haig, toprak kazanılan yerde, yani güneyde, baskıyı sürdürmeye karar verdi. Ardından gelen haftalar bir dizi orman ve köy için verilen yavaş ve pahalı bir mücadeleye dönüştü: Mametz Ormanı, Contalmaison, Trônes Ormanı. 14 Temmuz'da Rawlinson farklı bir şey denedi. Piyadesi karanlıkta sessizce ilerledi ve kısa ama yoğun bir bombardımanın ardından şafakta saldırdı; birkaç saat içinde Bazentin Sırtı'nda Alman ikinci hattının birkaç kilometresini aldı. Bu başarı genişletilemedi. O sabah neredeyse boş olan High Wood'un alınması iki ay daha sürdü.
Britanya İmparatorluğu'nun dört bir yanından gelen askerler çarpışmalara sürüldü. Bir Güney Afrika tugayı, askerlerin "Şeytan Ormanı" dediği Delville Ormanı'nı temmuzda altı gün boyunca aralıksız top ateşi ve karşı saldırılar altında tuttu ve askerlerinin çoğunu kaybetti. Üç Avustralya tümeni temmuz sonundan eylül başına kadar Pozières ve ötesindeki sırt için savaştı ve yaklaşık 23.000 kayıp verdi; bu, Avustralyalıların Çanakkale'de sekiz ayda verdiği kayba yakındı. Resmî tarihçileri Charles Bean, yeryüzünde Avustralya kanının bundan daha yoğun döküldüğü bir yer olmadığını yazdı.
Almanlar da ağır bir bedel ödedi. Doktrinleri kaybedilen toprağın hemen geri alınmasını gerektiriyordu ve çoğu zaman doğrudan İngiliz ve Fransız topçu ateşinin içine yüzlerce karşı saldırı yaptılar. Alman askerleri bu tür çarpışmaya, insanların bitmek bilmeyen bir mermi yağmuruna karşı durduğu bir "malzeme savaşı", yani Materialschlacht demeye başladı. Ağustos sonunda Alman genelkurmay başkanı Erich von Falkenhayn görevden alındı; yerine Paul von Hindenburg geldi, yanında da Erich Ludendorff vardı.
15 Eylül: ilk tanklar
Eylül ortasında İngilizler gizlice geliştirilmiş bir silahı denedi. 15 Eylül'de Flers–Courcelette'te tanklar ilk kez savaşa girdi. Hazır bekleyen 49 tanktan yalnızca 36'sı başlangıç noktasına ulaşabildi; ötekiler bozuldu, mermi çukurlarına saplandı ya da yolunu kaybetti. Yine de birkaçı piyadenin Flers'e girmesine yardım etti. Bir pilotun, bir tankın köyün ana caddesinde ilerlediğini ve İngiliz askerlerinin arkasından tezahürat yaptığını bildiren raporu ülkede manşetlere çıktı. Courcelette'i Kanadalı birlikler aldı. O günkü ilerleme muharebenin en büyüklerinden biriydi: beş kilometreye yakın bir cephede iki kilometreyi biraz aşan bir derinlik. Eleştirenler o zaman da sonra da tankların çok erken ve çok az sayıda kullanıldığını, sürprizin küçük bir kazanç için harcandığını savundu.
Yağmur ve Ancre
İlk sabah düşmesi beklenen Thiepval ancak eylül sonunda alındı. Ekim yağmuru getirdi ve aylarca top ateşiyle sürülmüş toprak çamura döndü. Le Transloy'a ve Ancre tepelerine yapılan saldırılar pek az şey kazandırdı. Son büyük girişim kasım ortasında Ancre'de yapıldı; 51. (Highland) Tümeni sonunda 1 Temmuz'un hedeflerinden biri olan Beaumont-Hamel'i ele geçirdi. Pals taburlarının o sabah öldüğü Serre ise hiç alınamadı. 18 Kasım'da, sulu kar ve kar altında Haig taarruzu durdurdu.
Bu ayları cephede geçiren genç subaylardan biri de Lancashire Fusiliers alayında muhabere subayı olan J. R. R. Tolkien'di. Kasım 1916'da siper ateşi yüzünden İngiltere'ye geri gönderildi. Yıllar sonra 1918'e gelindiğinde yakın arkadaşlarından biri dışında hepsinin öldüğünü yazacaktı.
Bedeli
Sayılar kesin değildir. En sık verilen toplamlar, Britanya İmparatorluğu için yaklaşık 420.000, Fransa için 200.000 dolayında kayıptır. Muharebenin en tartışmalı sayısı Alman kayıplarıdır: Alman kayıtları kabaca 430.000 ile 500.000 arasını gösterir, İngiliz resmî tarihçileri sonradan çok daha yüksek sayılar ileri sürdü ve bazı tahminler hâlâ 600.000'i aşar. Her durumda, yaklaşık otuz kilometre genişliğindeki bir cephe kesiminde dört buçuk ayda bir milyonu hayli aşkın asker ölmüş, yaralanmış, esir düşmüş ya da kaybolmuştu.
Kıyım mı, ağır bir okul mu?
Britanya'da birçok kişi için Somme bütün savaşın simgesi oldu: Ne yaptığını bilmeyen generallerin sıra sıra ileri sürdüğü cesur insanlar. 1961'de yayımlanan bir kitapla yaygınlaşan "eşeklerin yönettiği aslanlar" deyimi bu bakışın ürünüdür; 20. yüzyılın ikinci yarısındaki şiirin, tiyatronun ve televizyonun büyük bölümü de öyle.
O zamandan beri birçok askerî tarihçi daha karışık bir hüküm savunuyor. Onlara göre 1916'nın İngiliz ordusu büyük ölçüde eğitimsizdi ve hızla öğrendi. Somme'da denenen yöntemler, ilerleyen baraj ateşinden tanka ve piyade ile topçu arasındaki daha sıkı işbirliğine kadar, 1918 zaferlerinin temelini oluşturdu. Taarruz Verdun'u rahatlattı ve eğitimli askerlerinin yerini Müttefikler kadar kolay dolduramayan Alman ordusunu yıprattı. Almanlar 1917'nin başında Somme çevresindeki bütün çıkıntıyı bırakıp daha kısa ve daha güçlü bir mevziye, Hindenburg Hattı'na çekildi. Eleştirenler bunların hiçbirinin 1 Temmuz'daki kayıpları gerektirmediğini söyler; tartışma hiçbir zaman sonuçlanmadı.
Fransa'da muharebe başka türlü hatırlanır. Fransızların payı büyüktü ve yer yer İngilizlerinkinden daha başarılıydı; ama ülke içinde Verdun'un, dışarıda ise İngilizlerin ilk gün hatırasının gölgesinde kaldı.
Yirmi milyon bilet
İki resmî kameraman, Geoffrey Malins ve John McDowell, hazırlıkları ve saldırının ilk günlerini filme aldı. Belgeselleri The Battle of the Somme (Somme Muharebesi), çarpışmalar daha sürerken, Ağustos 1916'da İngiliz sinemalarında gösterime girdi. İlk altı haftada tahminen yirmi milyon bilet satıldı; bu, Britanya nüfusunun neredeyse yarısıydı. İzleyicilerin çoğu bir eşi ya da oğlu bir an görebilmeyi umarak gitti. Askerlerin siperden çıktığı sahne gibi en bilinen görüntülerin bazıları cephe gerisinde canlandırılmıştı; ama film, İngiliz izleyicinin perdede daha önce hiç görmediği ölü ve yaralı askerleri de gösterdi.
Thiepval ve çukurlar
Bayrak, Albert'ten Bapaume'a giden yolun üzerinde, 1 Temmuz'daki İngiliz kesiminin ortasında, La Boisselle'in yakınında durur. Sir Edwin Lutyens'in tasarladığı ve 1932'de açılan Thiepval Anıtı yaklaşık dört kilometre kuzeyde yükselir; altındaki mezarlıkta İngiliz ve Fransız askerleri eşit sayıda, üç yüzer kişi olarak yatar. Lochnagar çukuru bayrağa kısa bir yürüyüş mesafesindedir ve her 1 Temmuz sabahı orada bir tören yapılır. Beaumont-Hamel'deki Newfoundland Anıt Parkı ise eski siperleri çimenin altında korur; parkı bronz bir karibu heykeli bekler.
Warsmap verisinde
- Kayıtlarımızda bayrağın 20 km çevresinde 1916 tarihli 21 ayrı çarpışma var; neredeyse hepsi bu taarruzun parçası, La Boisselle'deki ilk günden Le Transloy ve Ancre tepeleri için verilen savaşlara kadar.
- 50 km içinde kayıtlı 72 muharebenin 54'ü 1914–1918 arasına ait. Bunların 21'i, cephenin aynı topraklar üzerinden yeniden geçtiği 1918'den: Michael Harekâtı, İkinci Somme Muharebesi ve Amiens Muharebesi bunlar arasında.
- 1870–1871 Fransa-Prusya Savaşı da buradan geçti: Bapaume (1871) yaklaşık 15 km uzakta.
- Azincourt (1415) yaklaşık 63 km kuzeybatıda; Somme'un kısmen rahatlatmak için yapıldığı Verdun ise yaklaşık 217 km doğu-güneydoğuda.
Warsmap’in kendi kayıtlarından sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.
Bu dönemden başka yazılar
- Sarıkamış Harekâtı, 1914–1915
- Çanakkale Muharebeleri (Gelibolu Seferi), 1915
- Verdun Muharebesi, 1916
- Sakarya Meydan Muharebesi, 1921
Warsmap verisinden
Daha fazla okuma
Battle of the Somme · First day on the Somme · Battle of Flers–Courcelette · Thiepval Memorial
Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.