Stalingrad Muharebesi, 1942–1943
2 Şubat 1943'te Stalingrad'daki son Alman birlikleri teslim oldu. Volga kıyısındaki şehir (bugünkü Volgograd) için savaş bir önceki ağustosta başlamıştı. Alman 6. Ordusu aylarca süren sokak çarpışmalarıyla şehrin çoğunu aldı, ardından bir Sovyet karşı taarruzuyla kuşatıldı ve sonunda teslim oldu. Bir milyonu hayli aşan kayıpla tarihin en büyük ve en ölümcül muharebelerinden biriydi ve yaygın olarak Almanya ile Sovyetler Birliği arasındaki savaşın dönüm noktası sayılır.
Önce petrol, sonra Volga
Almanya Haziran 1941'de Sovyetler Birliği'ni istila etti ve o kış Moskova önlerinde durduruldu. 1942 için Hitler'in artık bütün cephe boyunca saldıracak gücü yoktu. Güneyi seçti. Yaz taarruzunun asıl hedefi Kafkasya petrolüydü; ikinci bir kuvvet de kanadı korumak ve önemli bir Sovyet ikmal yolu olan nehri kesmek için Stalingrad'da Volga'ya ilerleyecekti.
Stalin'in adını taşıyan şehir
Taarruz haziran sonunda başladı ve başlangıçta hızla ilerledi. Hitler sonra kuvvetlerini böldü ve iki hedefe aynı anda yöneltti. Stalingrad, nehrin batı kıyısı boyunca kırk kilometre kadar uzanan bir sanayi şehriydi ve Stalin'in adını taşıyordu. Çarpışmalar sürdükçe şehrin alınması iki diktatör için de bir prestij meselesine dönüştü. Stalin temmuzda, "Bir adım geri yok" sözüyle bilinen ve izinsiz geri çekilmeyi yasaklayan 227 numaralı emri yayımlamıştı.
Yaz taarruzundan teslimiyete
- Haziran 1942 sonuAlman yaz taarruzu başlar.
- TemmuzStalin, "Bir adım geri yok" sözüyle bilinen 227 numaralı emri yayımlar.
- 23 AğustosAlman tankları şehrin kuzeyinde Volga'ya ulaşır; büyük bir hava saldırısı Stalingrad'ın büyük bölümünü ateşe verir.
- Eylül6. Ordu çarpışarak şehrin içine girer.
- 19–20 KasımSovyet taarruzu şehrin önce kuzeyinde, sonra güneyinde başlar.
- Dört gün sonraSaldırının iki kolu Kalaç yakınında birleşir; kabaca çeyrek milyon asker kuşatılır.
- AralıkManstein'ın kurtarma girişimi yaklaşık elli kilometreye kadar yaklaşır ve durdurulur.
- 30 Ocak 1943Hitler, Paulus'u mareşalliğe yükseltir.
- 31 OcakPaulus esir alınır.
- 2 ŞubatSon Alman birlikleri teslim olur.
Fabrikalar, bodrumlar ve Pavlov'un Evi
23 Ağustos 1942'de Alman tankları şehrin kuzeyinde Volga'ya ulaştı; büyük bir hava saldırısı Stalingrad'ın büyük bölümünü ateşe verdi ve binlerce sivili öldürdü. Eylülde General Friedrich Paulus komutasındaki 6. Ordu çarpışarak şehrin içine girdi.
Savunma esas olarak General Vasili Çuykov komutasındaki Sovyet 62. Ordusu'na düştü; bu ordu nehir boyunca giderek daralan bir şeridi tutuyordu. Takviye ve cephane geceleri ateş altında Volga'nın karşısından taşınıyordu. Çuykov askerlerine düşmana olabildiğince yakın durmalarını emretti; böylece Alman uçakları ve topçusu kendi askerlerini vurmadan ateş edemiyordu.
Muharebe fabrikalar, tren istasyonları, bodrumlar ve tek tek binalar için verilen binlerce küçük çarpışmaya bölündü. Mamayev Kurgan tepesi, tahıl silosu, traktör fabrikası ve Pavlov'un Evi olarak bilinen bir apartman gibi yerler defalarca el değiştirdi ya da haftalarca dayandı. Kasım ortasına gelindiğinde Almanlar harabeye dönmüş şehrin yaklaşık onda dokuzunu denetliyordu, ama nehre her yerde ulaşamamışlardı ve piyadeleri tükenmişti.
19 Kasım: Uranüs Harekâtı
Şehirdeki çarpışmalar Alman gücünü emerken, generaller Georgi Jukov ve Aleksandr Vasilevski'nin öncü rol oynadığı Sovyet komutanlığı kanatlarda gizlice bir milyondan fazla asker topladı. Bu kesimleri, tanksavar silahı eksik olan Rumen orduları tutuyordu.
Taarruz 19 Kasım'da şehrin kuzeyinde, 20 Kasım'da güneyinde başladı. Saldırının iki kolu dört gün sonra Kalaç kasabası yakınında birleşti. Kabaca çeyrek milyon Alman ve müttefik askeri kuşatıldı.
Yetersiz kalan hava köprüsü
Paulus çemberi yarıp çıkmak için izin istedi. Hitler, hava kuvvetlerinin başındaki Hermann Göring'in ordunun havadan ikmal edilebileceği yolundaki sözüne güvenerek reddetti. Hava köprüsü, gerekenin ortalama olarak yalnızca küçük bir bölümünü ulaştırdı. Aralıkta Mareşal Erich von Manstein'ın yönettiği bir kurtarma girişimi yaklaşık elli kilometreye kadar yaklaştı ve durduruldu. Daha batıdaki yeni bir Sovyet taarruzu da Almanları bu girişimden vazgeçmek zorunda bıraktı.
Ocak boyunca kuşatılmış askerler açlık ve soğuktan kırıldı. Son bir Sovyet saldırısı çemberi ikiye böldü. 30 Ocak 1943'te Hitler, Paulus'u o güne dek hiçbir sahibi teslim olmamış bir rütbe olan mareşalliğe yükseltti. Paulus ertesi gün esir alındı; son Alman birlikleri 2 Şubat'ta teslim oldu.
Doksan bir bin esir, dönebilen birkaç bin kişi
Açlık ve hastalıktan zaten bitkin düşmüş yaklaşık 91.000 asker Sovyet esaretine girdi. Bunlardan yalnızca 5.000–6.000 kadarı ülkesine dönebildi. Almanya ve müttefiklerinin, Don boyunca yer alan Rumen, İtalyan ve Macar orduları dahil bu seferdeki toplam kayıpları yaygın olarak 800.000 dolayında ölü, yaralı, kayıp ve esir olarak tahmin edilir. Sovyet kayıtları yaklaşık 1,1 milyon kayıp verir; bunların yarım milyona yakını ölü ya da kayıptır. Sivil ölülerin sayısı bilinmiyor; muhtemelen on binleri buluyor.
Stalingrad'dan sonra: Kursk, ardından Berlin
Almanya bütün bir orduyu ve müttefiklerinin kuvvetlerinin büyük bölümünü kaybetmişti; Kafkasya'dan da çekilmek zorunda kaldı. Moral üzerindeki etkisi en az bu kadar büyüktü: Alman kamuoyuna ilk kez büyük bir yenilgi duyuruldu. Almanya doğuda bir kez daha, 1943 yazında Kursk'ta büyük çapta saldırdı ve başarısız oldu. Ondan sonra Kızıl Ordu Berlin'e varana kadar ilerledi.
Moskova mı, Stalingrad mı, Kursk mu?
Doğudaki savaşın Stalingrad'da mı, daha önce 1941'de Moskova'da mı, yoksa daha sonra Kursk'ta mı karara bağlandığı eski ve hâlâ cevabı olmayan bir tartışmadır. Başkaları da en az onun kadar inatçıdır: Hitler izin verseydi 6. Ordu kasım sonunda ya da aralıkta çemberden kurtulabilir miydi, iki taraf ne ölçüde askerî bir hedef için değil de bir ad için savaştı? Sayılar ise kaynaktan kaynağa büyük farklar gösterir.
Açılan arşivlerin değiştirdikleri
Muharebe iki ordunun kayıtlarında, askerlerin mektup ve günlüklerinde ve çoğu zaman yazarlarının kararlarını savunan komutan hatıratlarında belgelenmiştir. Sovyet arşivleri araştırmacılara ancak 1990'larda açıldı ve bu, özellikle Sovyet kayıpları konusunda tabloyu epey değiştirdi. Kayıp sayıları hâlâ hangi tarihlerin, bölgelerin ve orduların sayıldığına bağlıdır.
Volgograd ve bozkır
Bayrak, şehrin 1961'den beri taşıdığı adla Volgograd'ı işaret eder. Muharebe şehirden çok daha geniş bir alanı kapsadı: kuşatma, Don ile Volga arasındaki bozkırda gerçekleşti. Kuzeydeki Moskova ve batıdaki Kursk, Doğu Cephesi'nin dönüm noktası olarak en sık anılan diğer iki muharebedir.
Warsmap verisinde
- 1942–1943 çarpışmalarına ait kayıtlar dışında 50 km çevrede yalnızca bir muharebe kayıtlı: Rus İç Savaşı sırasında 1918’de aynı şehir için, şehrin eski adıyla yapılan Tsaritsin Muharebesi.
- En yakın sonraki kayıt, yaklaşık 75 km batıdaki 1942 tarihli Kalaç Muharebesi.
Warsmap’in kendi kayıtlarından, savaş alanının yaklaşık 50 km çevresinde sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.
Bu dönemden başka yazılar
- Pearl Harbor Baskını, 1941
- Midway Savaşı, 1942
- Kursk Muharebesi, 1943
- Bulge Muharebesi (Ardennes Taarruzu), 1944–1945
- El Alamein Muharebeleri, 1942
- Berlin Muharebesi, 1945
Warsmap verisinden
Daha fazla okuma
Battle of Stalingrad · Operation Uranus · Case Blue
Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.