El Alamein Muharebeleri, 1942
Birkaç binadan ibaret bir demiryolu durağı nasıl oldu da İkinci Dünya Savaşı'nın en ünlü adlarından biri hâline geldi? El Alamein, Mısır kıyısında, İskenderiye'nin yaklaşık 100 km batısındaydı. Yaklaşık 60 km içeride, hiçbir ordunun geçemeyeceği tuzlu bataklıklar ve yumuşak kumlardan oluşan devasa bir çanak, Kattara Çöküntüsü uzanıyordu. Deniz ile çöküntü arasındaki aralık, bütün Batı Çölü'nde yanından dolaşılamayan tek geçitti ve onu tutan, İskenderiye'ye, Kahire'ye ve Süveyş Kanalı'na giden yolu da tutuyordu.
Temmuz ile Kasım 1942 arasında bu geçit için üç muharebe yapıldı. Sonuncusu, İkinci El Alamein Muharebesi, Mihver'in Mısır'a yönelik tehdidini bitirdi ve savaşın en ünlü İngiliz kara zaferi oldu. Muharebelerin neden burada yapıldığını coğrafya açıklıyor. Nasıl sonuçlandıklarını ise dört adamın büyük baskı altında verdiği birkaç karar belirledi: Auchinleck, Churchill, Rommel ve Montgomery.
Sayılarla İkinci El Alamein
- 23 Ekim – 11 Kasım
- açılış bombardımanından takibin sonuna kadar, 1942
- 800'ü aşkın top
- ilk gece saat 21.40'ta aynı anda ateş açtı
- Yaklaşık 195.000'e karşı 116.000
- başlangıçta Müttefik ve Mihver askeri
- 1.000'i aşkına karşı yaklaşık 550
- Müttefik ve Mihver tankı; Mihver tanklarının yaklaşık yarısı İtalyan
- Yaklaşık 13.500
- Müttefik ölü, yaralı ve kayıp
- Yaklaşık 30.000
- esir düşen Mihver askeri
1. karar: Auchinleck Alamein'de duruyor
Durum. Haziran 1942'de General Erwin Rommel komutasındaki Alman ve İtalyan ordusu, Libya'daki Gazala'da İngiliz Sekizinci Ordusu'nu bozguna uğrattı ve 21 Haziran'da 30.000'i aşkın esirle Tobruk limanını ele geçirdi. İngilizler Mısır'a çekildi. Kahire'de kurmaylar evraklarını yaktı, İngiliz filosu İskenderiye'den ayrıldı.
Karar. Orta Doğu başkomutanı General Claude Auchinleck, Sekizinci Ordu'nun komutasını bizzat üstlendi ve Nil'e doğru daha fazla çekilmek yerine Alamein hattında durmaya karar verdi. Hattı yekpare bir duvar olarak değil, aralarında hareketli kuvvetlerin bulunduğu savunma kutuları dizisi olarak hazırladı.
Ne oldu? Rommel'in bitkin tümenleri 1 Temmuz'da saldırdı. Ayın geri kalanında iki ordu hat boyunca birbirine yüklendi; Sekizinci Ordu'nun karşı saldırıları özellikle İtalyan birliklerine ağır geldi. İki taraf da yarma yapamadı ve temmuz sonunda ikisinin de gücü tükenmişti. Bu, Birinci El Alamein Muharebesi'ydi. O zaman zafer gibi görünmüyordu, ama Rommel durdurulmuştu.
2. karar: Churchill komutanları değiştiriyor
Karar. Winston Churchill ağustosta Kahire'ye uçtu. Bir taarruz için sabırsızlanıyor ve gördüklerinden memnun olmuyordu; Auchinleck'in yerine başkomutan olarak General Harold Alexander'ı getirdi, Sekizinci Ordu için de Korgeneral William Gott'u seçti. 7 Ağustos'ta Gott'u taşıyan uçak düşürüldü ve Gott öldü. Komuta, bunun yerine İngiltere'den getirilen Korgeneral Bernard Montgomery'ye verildi.
Ne oldu? Montgomery 13 Ağustos'ta göreve başladı; emredilenden iki gün önce. Daha fazla geri çekilme planlarını iptal etti, ordunun olduğu yerde savaşacağını ilan etti ve vaktinin büyük kısmını alamet-i farikası olan beresiyle birlikleri ziyaret ederek geçirdi. Tarihçiler onun ne kadar şey değiştirdiğini, ne kadarının Auchinleck'in emeğinin üzerine kurulduğunu hâlâ tartışıyor. Kuşku götürmeyen şey, Sekizinci Ordu'nun moralinin hızla yükselmesiydi.
3. karar: Rommel bir kez daha deniyor
Karar. Rommel zamanın aleyhine işlediğini biliyordu. İkmal hattı, bin kilometreyi aşkın bir mesafeyle Trablusgarp ve Bingazi'ye uzanıyordu; Malta'dan kalkan İngiliz uçakları ve denizaltıları Akdeniz'i geçen tankerlerin çoğunu batırıyordu. İngilizler ise Afrika'nın çevresinden dolaşan gemilerle askerle, topla ve yeni Amerikan Sherman tanklarıyla takviye ediliyordu. Nil'e ulaşacaksa, bunu denge kalıcı olarak değişmeden yapmalıydı. 30 Ağustos gecesi güneyden saldırdı; amacı İngiliz hattının arkasına dolanmaktı.
Ne oldu? Montgomery planı önceden biliyordu; bunu kısmen de Ultra adı verilen istihbarata, yani şifresi çözülmüş Alman telsiz mesajlarına borçluydu. Alman zırhlıları önce mayın tarlalarına, ardından Alam Halfa sırtında mevzilenmiş tanklara ve toplara çarptı; Çöl Hava Kuvvetleri de onları gece gündüz bombaladı. Yakıtı azalan Rommel bir hafta içinde saldırıyı durdurdu. Bu, onun Afrika'daki son taarruzuydu.
4. karar: Montgomery bekliyor ve plan yapıyor
Karar. Churchill erken bir saldırı için baskı yaptı. Montgomery ordusu hazır ve eğitimli olmadan harekete geçmeyi reddetti ve tarihi ekim sonundaki dolunay dönemine koydu. Yeni türde bir plan da seçti. Önceki İngiliz komutanların denediği gibi önce Rommel'in tanklarının peşine düşmek yerine, Mihver piyadesine sabit mevzilerinde saldıracak, onu parça parça "ufalayacak" ve Alman ve İtalyan zırhlılarını kendi koşullarında karşı saldırıya zorlayacaktı.
Sorun. Mihver ordusu iki ay boyunca savaşın en yoğun mayın tarlalarından birini kurmuştu. Almanların "Şeytan'ın Bahçeleri" dediği bu tarlalarda, hat boyunca derin kuşaklar hâlinde yaklaşık yarım milyon mayın vardı. Tankların geçebilmesi için geceleyin, dizlerinin üzerinde süngüler ve ilk mayın dedektörleriyle ilerleyen istihkâmcıların koridor açması gerekiyordu. Bertram Harekâtı adlı bir aldatma planı, darbenin nereye ineceğini gizlemeye çalıştı: sahte tanklar, sahte ikmal depoları, hatta güneyde sahte bir su boru hattı kuruldu.
Ne oldu? 23 Ekim saat 21.40'ta 800'ü aşkın İngiliz topu aynı anda ateş açtı ve piyade dolunayın altında mayın tarlalarına girdi. İlk geceler planlanandan çok daha yavaş geçti. Zırhlılar açılan koridorlarda sıkıştı ve muharebe birkaç gün boyunca Montgomery'nin beklediği, yıpratıcı bir "it dalaşına" döndü. Rommel orada bile değildi. Hastalık izniyle Almanya'ya gitmişti ve yerine bakan General Georg Stumme, saldırının başladığı gecenin ertesi sabahı, ateş altındayken kalp krizinden öldü. Rommel uçakla geri döndü ve 25 Ekim akşamı komutayı yeniden üstlendi.
5. karar: Supercharge
Karar. Ekim sonunda saldırı Sekizinci Ordu'ya ağır kayıplara mal olmuştu ve Londra'da taarruzun tıkandığı endişesi vardı. Montgomery kuvvetlerini yeniden düzenledi ve 1–2 Kasım gecesi taze piyade ve kalan zırhlılarla Tel el Aqqaqir'in alçak sırtına doğru yeni bir hamle başlattı: Supercharge Harekâtı.
Ne oldu? Öndeki İngiliz zırhlı tugayı ilk saatlerde tanklarının çoğunu kaybetti ama tutundu; Alman zırhlı tümenleri ise karşı saldırılarda tükendi. 2 Kasım'da Rommel'in elinde savaşabilecek durumda yalnızca birkaç düzine Alman tankı kalmıştı. Daha önce, 26–27 Ekim gecesi, tanksavar toplarıyla donanmış bir Rifle Brigade taburu Snipe adı verilen bir mevziyi art arda gelen karşı saldırılara karşı tutmuş ve onlarca Mihver tankını imha etmiş ya da hasara uğratmıştı. Muharebe, bunun gibi pek çok küçük çarpışmada belirlendi.
6. karar: "Zafer ya da ölüm"
Karar. 2 Kasım'da Rommel geri çekilmeye karar verdi. Ertesi gün Hitler'den olduğu yerde direnmesini emreden bir mesaj geldi: askerlerine zafere ya da ölüme giden yoldan başka yol gösterilmeyecekti. Rommel bir gün itaat etti ve çekilmeyi durdurdu. 4 Kasım'da cephe çözülmeye başlayınca yeniden geri çekilme planına döndü; Hitler bunu sonradan onayladı.
Ne oldu? Gecikme ona pahalıya patladı. Yeterli kamyonu olmayan İtalyan piyadesinin büyük kısmı geride kaldı ve esir düştü. Güneyde sonuna kadar savaşan Folgore paraşüt tümeni gibi İtalyan birlikleri, yenilgiye rağmen sonradan İtalya'da bir gurur kaynağı oldu. İngilizlerin takibi yavaş ve temkinliydi; şiddetli yağmur ve Montgomery'nin risk almaktan kaçınması bunu daha da yavaşlattı ve Rommel'in hareketli kuvvetleri batıya kaçtı. Dört gün sonra, 8 Kasım'da, Amerikan ve İngiliz birlikleri Meşale Harekâtı ile Fas'a ve Cezayir'e çıktı. Afrika'daki Mihver orduları artık iki cephe arasında kalmıştı ve Mayıs 1943'te Tunus'ta teslim oldular.
"Başlangıcın sonu"
10 Kasım'da Londra'da konuşan Churchill zaferi bilerek ölçülü sözlerle anlattı: bu son değildi, dedi, sonun başlangıcı bile değildi, ama belki başlangıcın sonuydu. Sonradan savaş tarihinde daha da ileri gitti ve Alamein'den önce İngilizlerin hiç zafer kazanmadığını, Alamein'den sonra da hiç yenilmediğini yazdı. Bu bir abartıydı, ama El Alamein'in Britanya'da neden bu kadar önemli olduğunu açıklıyor. Bu, İngiliz ve İngiliz Milletler Topluluğu kuvvetlerinin tek başına bir Alman ordusuna karşı kazandığı ilk büyük zaferdi ve Amerikalılar güçlü biçimde gelmeden hemen önce kazanılmıştı. Aynı haftalarda Sovyet ordusu Stalingrad'ın çevresindeki kapanı kapatıyordu.
Burada savaşan ordular dünyanın dört bir yanından geliyordu. Sekizinci Ordu'da Avustralya, Yeni Zelanda, Güney Afrika ve Hint tümenleri ile Yunan ve Özgür Fransız tugayları vardı. Rommel'in ordusu Alman ve İtalyan tümenlerinden oluşuyordu.
Kıyıdaki mezarlıklar
Kasabanın batısındaki kıyı yolu üç büyük mezarlık ve anıtın yanından geçer. Milletler Topluluğu Savaş Mezarlığı'nda 7.000'i aşkın mezar var; Alman anıtı denize bakan bir tepede kaleyi andıran sekizgen bir yapı, İtalyan anıtı ise eski cephe hattının yakınında beyaz bir kule. Arkalarındaki çöl hâlâ tehlikeli. 1942'de döşenen mayınların çoğu hiç temizlenmedi ve bölgede hâlâ insanları öldürüp sakat bırakıyor.
Warsmap verisinde
- Kayıtlarımızda bayrağın 30 km çevresinde dört muharebe var, hepsi 1942'den: Birinci El Alamein Muharebesi (temmuz), Alam Halfa (ağustos–eylül, yaklaşık 29 km güneydoğuda), Snipe mevzisindeki direniş (ekim, yaklaşık 20 km batıda) ve İkinci Muharebe'nin kendisi.
- Alamein hattına çekilmeden hemen önce, Haziran 1942'de yapılan İngiliz artçı muharebesi Mersa Matruh yaklaşık 170 km batı-kuzeybatıda.
- Bir sonraki kayıt kümesi 100 ila 120 km doğuda, İskenderiye ve Ebukir çevresinde: Napolyon ordusunun 1798–99'da yaptığı muharebeler, 1801 İngiliz çıkarmaları ve 1882 İngiliz-Mısır Savaşı.
- 200 km içinde toplam 14 muharebemiz var. En eskisi, Marcus Antonius'un Octavianus'a karşı son çarpışması olan MÖ 30 tarihli İskenderiye Muharebesi.
Warsmap’in kendi kayıtlarından sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.
Bu dönemden başka yazılar
- Midway Savaşı, 1942
- Stalingrad Muharebesi, 1942–1943
- Kursk Muharebesi, 1943
- Normandiya Çıkarması (D-Day), 1944
Warsmap verisinden
Daha fazla okuma
Second Battle of El Alamein · First Battle of El Alamein · Battle of Alam el Halfa · Erwin Rommel
Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.