Miryokefalon Muharebesi, 1176
Muharebeden birkaç ay sonra Bizans imparatoru I. Manuel Komnenos, İngiltere kralı II. Henry'ye Türkiye Selçuklularına karşı yaptığı sefer hakkında bir mektup yazdı. Bir dağ geçidinde bir aksilik yaşandığını kabul ediyor, ama yolunu savaşarak açan, düşmana ağır kayıplar verdiren ve sultanı barış istemeye zorlayan bir ordu anlatıyordu. Bir kuşak sonra Bizanslı tarihçi Niketas Honiates aynı hikâyeyi çok farklı anlattı: imparatorluk ordusunun seçkinlerinin dar bir boğazda kılıçtan geçirildiği bir felaket olarak. Honiates'e göre imparator, ardından kendi akıbetini Malazgirt'te Türklere esir düşen IV. Romen Diyojen'inkine benzetmişti.
İkisi de 17 Eylül 1176'da güneybatı Anadolu'nun dağlarında yapılan Miryokefalon Muharebesi'ni anlatıyordu. Aralarında, muharebenin bugün nasıl hatırlandığını hâlâ belirleyen soru duruyor: ikinci bir Malazgirt miydi, yoksa göründüğünden daha az şeyi değiştiren pahalı bir pusu mu?
Bir bakışta Miryokefalon
- 17 Eylül 1176
- pusu günü
- Belki 25.000–35.000
- günümüz tahminlerine göre Bizans ordusundaki asker
- Bilinmiyor
- Selçuklu ordusunun büyüklüğü; muhtemelen daha küçük, ama kendi arazisinde savaşıyor
- İki kale
- barışın bedeli olarak Manuel'in yıkmayı kabul ettiği
- 105 yıl
- Malazgirt'ten sonra
İki tarafın da kabul ettiği arka plan
Malazgirt'ten bir asır sonra Bizans İmparatorluğu, Komnenos hanedanı imparatorları döneminde batı Anadolu'nun büyük kısmını geri almıştı. Türkiye Selçuklu Devleti ise o zamanlar İkonion denen Konya'daki başkentinden orta yaylayı elinde tutuyordu. 1143'ten beri imparator olan I. Manuel, İtalya'dan Mısır'a uzanan ilgi alanlarıyla hırslı bir hükümdardı. Yıllarca, 1162'de İstanbul'a konuk olarak bile gelmiş olan Sultan II. Kılıç Arslan ile huzursuz bir barışı sürdürmüştü. Ama 1170'lere gelindiğinde sultan doğu Anadolu'daki Türk rakiplerini kendine bağlamış ve Bizans sınırını zorlamaya başlamıştı.
1176'da Manuel meseleyi doğrudan Konya'nın üzerine yürüyerek çözmeye karar verdi. Batılı paralı askerler, Macar ve Sırp birlikleri ve Haçlı Antakya Prinkepsliği'nden gelen askerlerle büyük bir ordu topladı; arkasında uzun bir araba ve kuşatma makineleri katarı vardı. Ordu Menderes vadisinden yaylaya doğru yavaşça ilerledi. Kılıç Arslan barış şartları önermek için elçiler gönderdi; Manuel ise muharebeye hevesli genç subayların öğüdüyle teklifi reddetti.
Birinci anlatım: imparatorun mektubu
Manuel'in II. Henry'ye yazdığı mektup, İngiliz vakanüvis Roger of Howden onu tarihine kopyaladığı için günümüze ulaştı. İmparator burada kendini Hristiyanlığın düşmanlarıyla savaşan bir Haçlı hükümdarı olarak sunuyor. Türklerin bir geçidin üzerindeki tepeleri tuttuğunu ve ordusunun kolunu vurduğunu, bazı birliklerin ağır kayıp verdiğini kabul ediyor; ama ordunun yolunu savaşarak açtığını, düşmanın da ağır kayıp verdiğini ve sultanın ardından barış istediğini, imparatorun da bunu kabul ettiğini vurguluyor. Bu, bir aksiliği onurlu bir sonuç gibi sunması gereken bir hükümdarın başka bir krala yazdığı anlatımdır.
İkinci anlatım: tarihçi
Niketas Honiates 1176'da gençti; sonradan Bizans sarayında üst düzey bir memur oldu. Tarihini, 1204'te İstanbul'un Dördüncü Haçlı Seferi'nce yağmalanmasından sonra, imparatorluğun gerileyişine geriye dönüp bakarak yazdı. Onun anlatımına göre ordu, yıkık Miryokefalon kalesini geçtikten sonra yolun Tzibritze denen dar bir geçitten geçtiği uzun bir vadiye girdi. Yamaçlarda saklanan Türkler, kolun iyice uzamasını bekleyip iki yandan saldırdı. Öncü geçti, ama sağ kanat, ağırlıklar ve kuşatma katarı kapana kısıldı. İmparatorun kayınbiraderi Antakyalı Baldwin, tepeye doğru bir hücuma önderlik ederken öldü. Arabalar yolu tıkadı, bir toz fırtınası çarpışmayı görünmez kıldı ve kargaşada pek çok asker kılıçtan geçirildi.
Honiates, Manuel'i o gece umutsuzluk içinde, kaçmayı düşünürken anlatır ve kendini Romen Diyojen'e benzettiğini aktarır. Honiates'e göre ertesi gün sultan, Bizanslıların Dorylaion (Eskişehir) ve Soublaion'daki kalelerini yıkmaları şartıyla barış önerdi ve imparator bunu memnuniyetle kabul etti.
Üçüncü anlatım: sultanın tarafı
Muharebeye dair o döneme ait bir Selçuklu kroniği günümüze ulaşmadı. Daha sonraki Türk ve Fars tarihleri ile Süryani Patrik Mihail gibi Süryani yazarlar onu Kılıç Arslan'ın büyük bir zaferi olarak sunar. Peki sultan, kapana kısılmış imparatoru yok etmeye çalışmak yerine neden barış önerdi? Genellikle verilen cevap şu: kendi kayıpları da ağırdı, Bizans ordusunun büyük kısmı hâlâ ayaktaydı ve sınır kalelerinin yıkılmasıyla sonuçlanan pazarlıklı bir çekilme, ona yeni bir muharebe riskine girmeden istediğini veriyordu.
İki anlatımın da kabul ettikleri
Yan yana okunduğunda anlatımlar ilk bakışta göründüğünden daha fazla noktada uyuşuyor. Bizans ordusu bir geçitte pusuya düşürüldü; ağırlıkları ve kuşatma katarı kaybedildi; ordunun bir kısmı ağır kayıp verdi; imparator sağ kaldı ve geri kalanı evine götürdü; seferin amacı olan Konya'nın alınması ise bırakıldı. Manuel ardından sözünü tam olarak tutmadı. Soublaion'u yıktı ama Dorylaion'u yıkmadı ve ertesi yıl kuvvetleri Menderes vadisinde bir Türk akınını bozguna uğrattı. En azından sınırda savaş eskisi gibi sürdü.
İkinci Malazgirt mi?
Honiates'in benzetmesi akılda kaldı ve Miryokefalon çoğu zaman "ikinci Malazgirt" diye anılır. Günümüz tarihçileri bunu genellikle yumuşatır. Malazgirt, imparatorun esir düşmesi ve Bizans'ın Anadolu'daki gücünün çökmesiyle bitmişti; Miryokefalon ise ordusunun çoğuyla evine dönen bir imparatorla bitti. Ama bir anlamda benzetme yerinde. 1176'dan sonra Bizans İmparatorluğu Anadolu yaylasını geri almayı bir daha ciddi olarak denemedi. Manuel dört yıl sonra öldü, imparatorluk iç çekişmelere sürüklendi ve bir kuşak içinde Haçlılara karşı varlık mücadelesi verir hâle geldi. Türk tarih yazımında muharebe, orta Anadolu'nun bir Türk yurdu olarak geleceğinin kesinleştiği an olarak görülür.
Nerede yapıldı?
Savaş alanı bile tartışmalı. Miryokefalon kalesi ve Tzibritze geçidi kaynaklarda adıyla geçiyor, ama ikisinin de yeri kesin olarak belirlenebilmiş değil. Araştırmacılar güneybatı Anadolu'nun göller bölgesinde, Eğirdir ve Beyşehir gölleri ile Konya'ya doğru uzanan ovalar arasında birkaç yer önermiş. Haritamızdaki bayrak bu önerilerden birini, Beyşehir Gölü yakınını izliyor; yaklaşık olarak okunmalı.
Warsmap verisinde
- Kayıtlarımızda bayrağın 100 km çevresinde dört muharebe var. İkisi, Alman imparatoru Friedrich Barbarossa'nın aynı bölgeden savaşarak geçtiği Üçüncü Haçlı Seferi sırasında, 1190'dan: yaklaşık 47 km doğudaki Konya (İkonion) Muharebesi ve yaklaşık 68 km kuzeybatıdaki Akşehir (Philomelion) çatışması.
- Akşehir'de 1116'da da, İmparator I. Aleksios'un Selçukluları yendiği bir muharebe yapılmıştı: aynı yol neredeyse bir yüzyıl boyunca çekişme konusu oldu.
- 200 km içinde 14 muharebemiz var: İskender'in halefleri arasında yapılan İpsos'tan (MÖ 301), yaklaşık 186 km kuzeydeki Sakarya'ya (1921) kadar.
- Honiates'in aklındaki muharebe olan Malazgirt (1071) yaklaşık 930 km doğuda.
Warsmap’in kendi kayıtlarından sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.
Bu dönemden başka yazılar
Warsmap verisinden
Daha fazla okuma
Battle of Myriokephalon · Manuel I Komnenos · Kilij Arslan II · Niketas Choniates
Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.