Dandanakan Muharebesi, 1040
Galipler kurultaylarını savaş alanının tam ortasında topladı. Mayıs 1040'ın sonlarında, yenilmiş bir imparatorluk ordusunun terk edilmiş çadırları ve ağırlıkları arasında, Ceyhun'u yalnızca birkaç yıl önce sürüleriyle geçmiş bir Türk boyunun önderleri doğu İran'ın eyaletlerini aralarında paylaştı. Batı Tuğrul Bey'e, Horasan kardeşi Çağrı Bey'e, güneydeki topraklar ise amcaları Musa Yabgu'ya ve amcaoğullarına düştü. Ardından zaferlerini Bağdat'taki Abbasi halifesine bildirdiler.
Merv ile Serahs arasında, bugünkü Türkmenistan'da, Dandanakan adlı küçük bir çöl kalesinin yakınında kazandıkları bu muharebe, Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluş muharebesidir. Hikâyesini üç harita üzerinden izlemek en kolayı: öncesindeki dünya, üç günlük çarpışma ve sonrasında kurulan dünya.
Bir bakışta Dandanakan
- 23 Mayıs 1040
- iki günlük çarpışmanın ardından gelen belirleyici gün
- Yaklaşık 16.000
- Selçuklu atlısı; en sık verilen rakam
- Birkaç kat büyük
- savaş filleriyle birlikte Gazneli ordusu
- 15 yıl
- Dandanakan'dan Selçukluların Bağdat'a girişine (1055)
- 31 yıl
- Dandanakan'dan Malazgirt'e (1071)
Birinci harita: 1030'larda Horasan
On birinci yüzyılın başında doğu İslam dünyasının en güçlü devleti, bugünkü Afganistan'daki Gazne'den yönetilen Gazneli Devleti'ydi. Büyük hükümdarı Mahmud Hindistan'ın içlerine seferler yapmış, Pencap'tan batı İran'a uzanan bir ülkeyi yönetmişti. Hazinesi doluydu, ordusu kalabalık ve profesyoneldi; köle askerler ve Hint savaş filleri üzerine kuruluydu. Sarayı ise Fars edebiyatının merkezlerinden biriydi.
Gazneli sınırının kuzeyinde, Ceyhun'un (Amuderya) ötesinde göçebe Oğuz Türkleri yaşıyordu. Bunlardan bir boyu, Selçuk adlı bir beyin torunları yönetiyordu. 1030'larda komşularının baskısı altında kalan Tuğrul ve Çağrı kardeşler halklarını nehrin güneyine, Horasan'a, yani Merv, Nişabur ve Herat çevresindeki vahalardan ve şehirlerden oluşan zengin Gazneli eyaletine geçirdi. Otlak istediler ve hizmet teklif ettiler. Gazneli valiler ise onları sınırı zorlayan akıncılar olarak gördü.
1030'dan beri sultan olan Mahmud'un oğlu Mesud onların üzerine ordular gönderdi. Bunların ilki 1035'te bozguna uğradı. Sonraki yıllarda Selçuklular giderek cesaretlendi: Merv'i aldılar ve 1038'de Tuğrul Nişabur'a girip cuma hutbesini kendi adına okuttu. Bunun üzerine Mesud, bu çobanları kesin olarak Ceyhun'un ötesine sürmeye kararlı biçimde bizzat sefere çıktı.
İkinci harita: Serahs ile Merv arasındaki çöl
Ardından gelen sefer, iki farklı ordu türünün mücadelesiydi. Mesud'un ordusu ağır ve yavaştı; piyadesi, ağırlık kolları, su ve yem isteyen filleri vardı. Selçuklular ise sürüleriyle beslenebilen, hızlı hareket eden ve meydan muharebesini reddedebilen atlı okçulardı. 1039 ve 1040'ın başlarında tam olarak bunu yaptılar. Meydan muharebesinden kaçındılar, Gazneli kollarını hırpaladılar, ikmal kervanlarını dağıttılar ve kaynaklara göre yürüyüş yolu üzerindeki kuyuları doldurdular ya da kullanılamaz hâle getirdiler.
Mayıs 1040'a gelindiğinde Mesud'un ordusu, susuz kalmış, sıcak ve aralıksız çatışmalarla yıpranmış hâlde, Serahs ile Merv arasındaki kurak arazide Dandanakan'ın surlu konağına doğru ilerliyordu. Bu haftalar için elimizdeki en iyi kaynak, Mesud'un sarayında kâtiplik yapan ve olayların içindeki birçok kişiyi tanıyan Ebü'l-Fazl Beyhaki'nin yazdığı tarihtir. Onun anlatımı sadık bir Gazneli memurunun anlatımıdır ve içeriden çözülen bir orduyu tarif eder: su için kavga eden susuz askerler, birbirine artık güvenmeyen komutanlar ve diğer Türklere karşı sultan uğruna ölmek için pek bir nedeni olmayan Türk kökenli köle askerler.
Çarpışmalar üç gün sürdü. Üçüncü gün, 23 Mayıs'ta, Selçuklular kalenin yakınında bitkin orduya saldırdı. Gazneli kuvvetlerinin bir kısmı dağıldı ya da karşı tarafa geçti. Mesud'un cesurca savaştığı söylenir, ama ordusu çevresinde eriyip gitti; küçük bir maiyetle kaçtı, ordugâhını, hazinesini ve fillerini geride bıraktı.
Üçüncü harita: Ceyhun'dan Akdeniz'e
Savaş alanındaki kurultay, göçebe bir boylar birliğini bir devlete dönüştürdü. Tuğrul önder olarak tanındı ve ailenin toprakları bozkır geleneğine göre paylaştırıldı: her kol bir yöne yöneldi. Çağrı Merv'den Horasan'ı yönetti; Tuğrul ise İran'ı aşarak batıya ilerledi, bugünkü Tahran yakınlarındaki Rey'i, ardından İsfahan'ı aldı.
Gazneliler batı eyaletlerini bir daha geri alamadı. Mesud Hindistan'a doğru çekildi ve 1041'de kendi askerleri tarafından tahttan indirilip öldürüldü. Halefleri bir buçuk asır daha Afganistan'da ve kuzey Hindistan'da hüküm sürdü, ama artık İran'da bir güç değillerdi.
1055'te Tuğrul, halifenin daveti üzerine Bağdat'a girdi; halife ona sultan unvanını verdi ve Selçuklular Sünni İslam'ın en yüksek makamının koruyucusu oldu. Çağrı Bey'in oğlu Alparslan amcasının yerine geçti ve 1071'de Malazgirt'te Bizans imparatorunu yenerek Anadolu'yu Türk yerleşimine açtı. Dandanakan'dan sonraki bir kuşak içinde, Oğuz çobanlarının kurduğu bir imparatorluk Orta Asya'dan Akdeniz'e uzanıyordu. Ailenin kolları Anadolu'yu Türkiye Selçuklu Devleti olarak yönetmeye devam etti; Osmanlı Devleti de zamanla bu dünyanın içinden doğacaktı.
Neden hatırlanıyor?
Dandanakan Avrupa'da pek bilinmez, ama İslam ve Türk tarihinin kilit muharebelerinden biridir. Türkiye'de Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluş anı olarak okutulur ve çoğu zaman Malazgirt ile birlikte, Türk halklarının Orta Asya'dan Orta Doğu'ya ve Anadolu'ya uzanan uzun yürüyüşünün iki basamağı olarak anılır. Bozkır tarihinde tekrar tekrar görülen bir örüntüyü de gösterir: atlı okçulardan oluşan hareketli bir ordu, daha zengin, daha yavaş ve daha iyi donanımlı bir düşmanı, savaşmayı kendi seçtiği ana kadar reddederek yıpratır.
Bugün alan, Türkmenistan'ın Karakum bölgesinde, eski Merv'in devamı olan Mari vaha şehrinin güneybatısında. Orta Çağ kervan kasabası Dandanakan'ın kalıntıları, sur parçaları ve bir kervansaray da dahil olmak üzere, çölde ayakta duruyor. Bir zamanlar dünyanın en büyük şehirlerinden biri olan ve sonradan Selçukluların Horasan'daki başkenti hâline gelen Merv'in kalıntıları ise UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde.
Warsmap verisinde
- Dandanakan, haritamızdaki en yalnız bayraklardan biri. Kayıtlarımızda 250 km içinde başka hiçbir muharebe yok.
- En yakını, Arapların İran'ı fethi sırasında yapılan Nişabur Muharebesi (652); yaklaşık 262 km batı-güneybatıda.
- Sonraki bir Selçuklu sultanı Sencer'in Karahitaylara yenildiği Katvan (1141), Semerkant yakınlarında, yaklaşık 552 km doğu-kuzeydoğuda: Selçukluları doğuran bozkır sınırının onları yıkabileceğini de hatırlatıyor.
- Çağrı Bey'in oğlu Alparslan'ın Bizanslıları yendiği Malazgirt (1071) yaklaşık 1.650 km batıda.
Warsmap’in kendi kayıtlarından sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.
Bu dönemden başka yazılar
Warsmap verisinden
Daha fazla okuma
Battle of Dandanaqan · Tughril · Ghaznavids · Seljuk Empire
Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.