Malazgirt Muharebesi, 1071
260'ta Valerianus'tan beri hiçbir Roma imparatoru yabancı bir düşmana esir düşmemişti. 26 Ağustos 1071'de bu yeniden oldu: bugün Türkiye'nin doğusunda bulunan Malazgirt (Bizans kaynaklarında Mantzikert) kalesi yakınında Selçuklu sultanı Alp Arslan bir Bizans ordusunu yendi ve İmparator IV. Romanos Diogenes'i esir aldı. Muharebe, Anadolu'yu Türk yerleşimine açan olay olarak hatırlanır. Tarihçiler önemli olduğu konusunda anlaşır, ama Bizans'a asıl zararı çarpışmanın değil, muharebeden sonra yaşananların verdiğini de vurgular.
1071 öncesinde Bizans ve Selçuklular
Roma İmparatorluğu'nun doğudaki devamı olan Bizans İmparatorluğu hâlâ Anadolu'yu, Balkanlar'ı ve Güney İtalya'nın bir bölümünü yönetiyordu. Ama 1071'den önceki on yıllar sıkıntılı geçmişti: kısa saltanatlar, saray ile ordu arasındaki çekişmeler ve giderek daha çok yabancı paralı askere dayanan bir ordu.
Selçuklular, Orta Asya kökenli, İslam'ı kabul etmiş bir Türk hanedanıydı. Tuğrul Bey döneminde 1055'te Bağdat'ı aldılar ve Abbasi halifesinin koruyucusu oldular. Yeğeni Alp Arslan 1063'te sultan oldu. Bu sırada, sultanın ancak gevşek biçimde denetlediği Türkmen grupları Bizans Anadolusu'nun derinliklerine akınlar yapıyordu.
Romanos Van Gölü'ne yürüyor
Bir general olan Romanos Diogenes, dul imparatoriçeyle evlenerek 1068'de imparator oldu. Doğuda daha önce iki sefer yapmıştı; 1071'de Van Gölü yakınındaki kaleleri geri almak ve sınırı kapatmak için büyük bir orduyla yola çıktı.
Alp Arslan'ın o sıradaki asıl derdi Mısır'daki Fatımi halifeliğiydi; imparatorun ilerleyişini duyduğunda Suriye'de sefer yapıyordu. Hızla geri döndü ve daha küçük ama hareketli bir kuvvet topladı.
Romanos muharebeden önce ordusunu böldü ve büyük bir bölümünü Ahlat (Khliat) kalesine gönderdi. Hâlâ tartışılan nedenlerle bu birlik ona katılmak üzere geri dönmedi.
Akşamüstü yanlış anlaşılan işaret
Selçuklu ordusu büyük ölçüde atlı okçulardan oluşuyordu; bunlar yakın dövüşten kaçınıyor, uzaktan ok atıyor ve geri çekilir gibi yapıyordu. Romanos günün büyük bölümünde onların üzerine yürüdü, ama belirleyici bir çarpışmaya zorlayamadı.
Akşama doğru imparator orduya ordugâha dönme emri verdi. İşaret yanlış anlaşıldı. Artçıya komuta eden ve Romanos'a düşman bir aileden gelen Andronikos Dukas, geri çekilişi koruyacağı yerde çekildi; Bizans yazarları onu imparatorun düştüğü haberini yaymakla suçlar. Selçuklular düzeni bozulan orduya saldırdı. Romanos, yaralanıp esir düşene kadar muhafızlarıyla savaşmayı sürdürdü.
Esir imparator, uygulanmayan antlaşma
Kaynaklar iki hükümdar arasında saygılı bir görüşmeyi anlatır. Alp Arslan, bir fidye, bazı sınır kaleleri üzerine bir anlaşma ve barış sözü karşılığında Romanos'u yaklaşık bir hafta sonra serbest bıraktı. Kesin koşullar belli değildir.
Romanos döndüğünde Konstantinopolis'teki rakipleri onu tahttan indirilmiş ilan etmiş ve VII. Mikhail Dukas'ı tahta çıkarmıştı. Romanos bir iç savaşta yenildi, 1072'de gözlerine mil çekildi ve aldığı yaralar yüzünden öldü. Sultanla yapılan antlaşma hiçbir zaman uygulanmadı. Alp Arslan da ertesi yıl Orta Asya'da öldürüldü.
Önemli tarihler, 1055–1095
- 1055Tuğrul Bey döneminde Selçuklular Bağdat'ı alır.
- 1063Alp Arslan sultan olur.
- 1068Romanos Diogenes imparator olur.
- 26 Ağustos 1071Malazgirt yakınındaki muharebe; Romanos esir düşer.
- 1072İç savaşta yenilen Romanos'un gözlerine mil çekilir; aldığı yaralar yüzünden ölür.
- Yaklaşık 1080Kutalmışoğlu Süleyman Şah İznik'e yerleşmiştir.
- 1095I. Aleksios Komnenos papadan askerî yardım ister.
Anadolu'yu açan on yıl
Bizans ordusu Malazgirt'te yok edilmedi ve imparatorluk hemen çok az toprak kaybetti. Asıl zarar sonraki on yılda geldi: rakip generaller taht için savaştı ve Türk birliklerini müttefik olarak kiraladı. Sınır savunmasız kalınca Türkmen grupları Anadolu yaylasına girdi ve orada kaldı.
Yaklaşık 1080'e gelindiğinde Selçuklu hanedanından Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Konstantinopolis'e uzak olmayan İznik'e yerleşmişti. Kurduğu devlet Anadolu Selçuklu Devleti oldu. 1095'te İmparator I. Aleksios Komnenos papadan askerî yardım istedi; bu çağrı Birinci Haçlı Seferi'ne katkıda bulundu.
Sonraki yüzyıllarda Anadolu'nun büyük bölümü dil bakımından Türkçe, din bakımından Müslüman oldu. Bu nedenle 26 Ağustos 1071 Türk tarihinde bir dönüm noktası sayılır ve her yıl Malazgirt'te anılır.
Sefere katılan bir tanık ve sonraki sesler
En değerli anlatıyı, sefere katılmış bir Bizans görevlisi olan Mikhail Attaleiates yazmıştır. Nikephoros Bryennios gibi diğer Bizans yazarları daha sonra yazdı ve yenilgi için çoğu zaman siyasi rakiplerini suçladı. Arapça, Farsça, Ermenice ve Süryanice kaynaklar da muharebeyi anlatır; bunların çoğu daha geç tarihlidir. Verdikleri sayılar birbirinden o kadar farklıdır ki hiçbirine güvenilemez.
İhanet mi, karışıklık mı, iç savaş mı?
Hikâyenin en belirsiz kısmı orduların büyüklüğüdür. Bizans ordusu için tahminler yaklaşık 40.000'den çok daha yüksek sayılara uzanır; Selçuklu ordusu muhtemelen daha küçüktü. Sorumluluk sorusu daha da çetrefillidir: yenilginin ne kadarı Dukas ailesinin imparatora sırt çevirmesinden, ne kadarı alacakaranlıkta ters giden sıradan bir manevradan kaynaklandı? Bugün birçok tarihçi asıl kaybı savaş alanında değil, 1070'lerin iç savaşlarında görür.
Van Gölü'nün kuzeyinde Malazgirt
Bayrak, Van Gölü'nün kuzeyinde, Muş iline bağlı Malazgirt'i işaret eder. Savaş alanının tam yeri bilinmemektedir ve yakındaki birkaç yer öne sürülmüştür. Yakınlaştırınca gölün çevresindeki eski Bizans ve Ermeni sınır kalelerinin ne kadar yakında olduğu görülür.
Warsmap verisinde
- 50 km çevrede yalnızca bir muharebe daha kayıtlı ve o da aynı adı taşıyor: 1915’te Osmanlı ve Rus kuvvetleri arasında yapılan ikinci bir Malazgirt Muharebesi.
- 100 km çevrede toplam 6 kayıt var; üçü 1915 tarihli.
Warsmap’in kendi kayıtlarından, savaş alanının yaklaşık 50 km çevresinde sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.
Bu dönemden başka yazılar
- Hastings Muharebesi, 1066
- Hıttin Muharebesi, 1187
- Ayn Calut Savaşı, 1260
- Kulikovo Savaşı, 1380
- Dandanakan Muharebesi, 1040
- Miryokefalon Muharebesi, 1176
Warsmap verisinden
Daha fazla okuma
Battle of Manzikert · Alp Arslan · Byzantine Empire
Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.