Konstantinopolis'in Kuşatması ve Fethi, 1453
Konstantinopolis bin yılı aşkın bir süre Doğu Roma İmparatorluğu'nun başkentiydi. 29 Mayıs 1453'te, yaklaşık yedi haftalık bir kuşatmanın ardından Osmanlı sultanı II. Mehmed'in ordusu şehre girdi. Son Bizans imparatoru çarpışmada öldü ve şehir Osmanlı başkenti oldu. Orta Çağ'ın sonunu göstermek için bundan daha sık kullanılan tarih azdır.
Sayılarla kuşatma
- yaklaşık 7 hafta
- Kuşatmanın süresi
- yaklaşık 6 km
- Kara tarafındaki Theodosius Surları'nın uzunluğu
- 5.000'den az
- Sphrantzes'in saydığı, silah taşıyabilecek Rum
- yaklaşık 7.000
- Yabancı gönüllülerle birlikte savunucular
- yaklaşık 700
- Giustiniani ile gelen adam
- 50.000–80.000
- Modern tarihçilerin sıkça öne sürdüğü Osmanlı asker sayısı
- belki 50.000
- 1440'lara gelindiğinde şehrin nüfusu
İmparatorluğu kalmamış bir şehir
Konstantinopolis 4. yüzyıldan beri Doğu Roma, yani Bizans İmparatorluğu'nun başkentiydi. 1204'te Dördüncü Haçlı Seferi'nin ordusu tarafından ele geçirilip yağmalandı ve bir daha tam olarak toparlanamadı. 1440'lara gelindiğinde imparatorluk şehre, birkaç adaya ve Güney Yunanistan'ın bir bölümüne inmişti. Nüfusu belki 50.000'e düşmüştü.
Osmanlı devleti şehrin iki yanında, Anadolu'da ve Balkanlar'da büyümüş ve Konstantinopolis'i daha önce de kuşatmış, ama alamamıştı. II. Mehmed 1451'de on sekiz yaşında ikinci kez tahta çıktı ve fethi ilk hedefi yaptı. 1452'de Karadeniz'e giden ve oradan gelen gemileri denetlemek için Boğaz'da Rumeli Hisarı'nı yaptırdı.
Günlükler, hatıratlar ve papaya bir rapor
Orada bulunan birkaç kişi anlatı bırakmıştır. Venedikli gemi hekimi Nicolò Barbaro kuşatmanın günlüğünü tuttu. İmparatorun dostu olan Bizanslı görevli Georgios Sphrantzes kısa bir hatırat yazdı. Sakızlı Başpiskopos Leonardo papaya bir rapor gönderdi. Osmanlı tarafında Tursun Bey sultanın yönetiminde görev yapıyordu; Rum yazar Kritovulos ise sonradan Mehmed'e ithaf ettiği bir tarih kaleme aldı. Tarihçi Dukas olaylara yakın bir yerden yazdı, ama şehirde değildi. Bu yazarlar, özellikle sayılar ve son saatler konusunda sık sık çelişir.
Bir hendek, iki sur ve bir zincir
Şehir kara tarafında, bin yıl önce yapılmış Theodosius Surları ile korunuyordu: bir hendek, bir dış sur ve kuleleri olan daha yüksek bir iç sur; toplam uzunluğu yaklaşık altı kilometreydi. Kıyılar boyunca deniz surları uzanıyor, limanın, yani Haliç'in girişini de ağır bir zincir kapatıyordu.
Yedi bin savunucu
İmparator XI. Konstantinos Palaiologos'un çok az adamı vardı. Onları saymakla görevlendirilen Sphrantzes, silah taşıyabilecek 5.000'den az Rum bildirir; yabancı gönüllülerle birlikte savunucular genellikle yaklaşık 7.000 olarak verilir. Yabancıların en önemlisi, yaklaşık 700 adamla gelen ve kara surlarının komutası kendisine verilen Cenevizli asker Giovanni Giustiniani Longo'ydu. Batı Avrupa'dan yardım vaat edildi, ama neredeyse hiç gelmedi.
Osmanlı ordusuna dair tahminler çok farklıdır. Modern tarihçiler çoğu zaman 50.000 ile 80.000 arasında asker ve yüzü hayli aşan bir donanma öne sürer.
Gündüz top ateşi, gece onarım
Osmanlı ordusu nisan başında geldi ve top ateşi 6 Nisan'da başladı. Mehmed alışılmadık sayıda top getirmişti. En büyüklerini, genellikle Macar olarak tanıtılan ve hizmetini önce imparatora sunmuş olan Urban adlı bir top dökümcüsü dökmüştü. Büyük toplar günde ancak birkaç kez ateş edebiliyordu, ama haftalar içinde eski surların bazı bölümlerini yıktı. Savunucular her gece gedikleri toprak, kereste ve fıçılarla doldurdu.
20 Nisan'da ikmal taşıyan birkaç gemi Osmanlı donanmasının içinden savaşarak geçip limana girdi; bu, savunuculara moral verdi. İki gün sonra Mehmed en ünlü hamlesiyle karşılık verdi. Onlarca gemiyi Galata'nın arkasındaki tepeden yağlanmış kızaklar üzerinde çektirip zincirin gerisine, Haliç'e indirtti. Savunucular artık liman surlarına da asker ayırmak zorundaydı.
Surlara yapılan saldırılar ve altlarına lağım kazma girişimleri mayıs boyunca püskürtüldü. Şehirde yiyecek azaldı ve hiçbir yardım donanması görünmedi.
29 Mayıs: üç dalga
Genel saldırı 29 Mayıs'ta şafaktan önceki saatlerde başladı. Dalgalar hâlinde geldi: önce başıbozuk birlikler, sonra düzenli Anadolu birlikleri ve nihayet sultanın seçkin piyadesi olan yeniçeriler.
Son dalga sırasında Giustiniani ağır yaralandı ve bir gemiye taşındı. Ayrılması, surun en çok hasar görmüş bölümündeki savunucular arasında karışıklığa yol açtı. Osmanlı askerleri surların üstüne çıktı ve geri kalanlara yol açtı. Dukas, Kerkoporta adlı küçük bir kapının açık bırakıldığını ekler, ama başka hiçbir tanık bundan söz etmez ve tarihçiler buna ihtiyatla yaklaşır.
XI. Konstantinos en son gediğin yakınında görüldü. Orada savaşarak öldüğü düşünülür, ancak ölümüne dair güvenilir bir anlatı yoktur. Hücumla alınan yerler için âdet olduğu üzere şehir yağmalandı; halkının birçoğu öldürüldü ya da köle edildi. Mehmed aynı gün şehre girdi ve camiye çevrilen Ayasofya'ya gitti.
Fatih'in başkenti
O günden sonra "Fatih" olarak anılan Mehmed şehri başkenti yaptı. Surları onardı, topraklarının dört bir yanından Müslümanların yanı sıra Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler de dahil yeni sakinler getirtti ve Ortodoks Kilisesi için yeni bir patrik atadı. Bir yüzyıl içinde şehir yeniden Avrupa'nın en büyük şehirlerinden biri oldu.
Fetih, Osmanlılara Akdeniz ile Karadeniz arasındaki yolun denetimini verdi ve onların büyük bir güç olduğunu pekiştirdi. Eski taş surların artık toplara dayanamayacağını da gösterdi.
Konstantinopolis mi, İstanbul mu?
İstanbul adı gündelik konuşmada uzun süredir kullanılıyordu; resmî belgelerde ise yüzyıllarca birkaç ad birlikte kullanıldı. 1930'da Türk makamları diğer ülkelerden yalnızca İstanbul adını kullanmalarını istedi.
Açık sorular ve eski efsaneler
1453'e dair bazı şeyler muhtemelen hiçbir zaman kesinleşmeyecek. İki ordunun büyüklüğü de, şehir düştükten sonra öldürülen ya da köle edilenlerin sayısı da tartışmalıdır. İmparatorun ölümünü gören hiçbir tanık yoktur. Eski kitaplar ayrıca iki büyük iddiada bulunurdu: şehirden kaçan Rum bilginlerin Rönesans'ı başlattığı ve fethin Avrupalıları Asya'ya deniz yolu aramaya zorladığı. Bugün çoğu tarihçi ikisini de abartı sayar, çünkü bilginler onlarca yıldır İtalya'ya gidiyordu ve Doğu ile ticaret sürdü.
Surların izinde
Bayrak İstanbul'u işaret eder. Kuşatma kara ve deniz surlarının tamamını kapsadığı için işaret, kilometrelerce alana yayılmış bir harekâtı temsil eder. Yakınlaştırırsanız Theodosius Surları'nın hattı modern şehrin içinde hâlâ izlenebilir.
Warsmap verisinde
- 50 km çevrede 14 muharebe daha kayıtlı ve bunların 12’si 1453’ten önce.
- Aralarında 626 ve 717 kuşatmaları, 1203’teki Haçlı kuşatması ve şehrin 1261’de Bizans tarafından geri alınması var.
- 1453’ten sonra yakın çevredeki tek kayıtlar, 1912 ve 1913’teki iki Çatalca Muharebesi.
Warsmap’in kendi kayıtlarından, savaş alanının yaklaşık 50 km çevresinde sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.
Bu dönemden başka yazılar
- Kulikovo Savaşı, 1380
- I. Kosova Savaşı, 1389
- Ankara Savaşı, 1402
- Azincourt Savaşı, 1415
- Varna Muharebesi, 1444
- Otlukbeli Muharebesi, 1473
Warsmap verisinden
Daha fazla okuma
Fall of Constantinople · Walls of Constantinople · Mehmed II
Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.