WarsmapHaritayı aç
Warsmap › Öğren › Ünlü muharebeler

Çaldıran Savaşı, 1514

Ağustos 1514'te Çaldıran'da karşılaşan iki hükümdar da şairdi. İran şahı I. İsmail, Hatayi mahlasıyla Türkçe yazıyordu ve dizeleri bugün hâlâ Anadolu'da söylenir. Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim ise Farsça yazıyordu. Her biri ötekinin büyük edebiyat dilinde şiir söylüyordu; her ikisi de Türkçe konuşan askerlerle Farsça yazan kâtiplerin yan yana çalıştığı bir devleti yönetiyordu. Van Gölü'nün kuzeydoğusundaki yüksek bir ovada yapılan muharebeleri, ikisinden hangisinin ayakta kalacağını belirlemedi. İki dünya arasındaki çizginin nereden geçeceğini belirledi ve bu çizgi, bazı değişikliklerle, bugüne kadar sürdü.

Çaldıran en iyi, sırayla iki taraftan bakılarak anlaşılır.

Kısaca Çaldıran

23 Ağustos 1514
tek günlük muharebe
Belki 60.000 ya da daha fazla
Osmanlı askeri ve büyük bir top kuvveti
Belki 40.000
Safevi askeri, neredeyse tamamı süvari
Yaklaşık 2.000 m
Çaldıran Ovası'nın rakımı
Bir hafta kadar
Selim'in Safevi başkenti Tebriz'de kaldığı süre
1639
kalıcı bir sınır çizen Kasr-ı Şirin (Zuhab) Antlaşması

Safevi tarafı: genç bir şah ve bir hareket

İsmail Safevi devletini 1501'de, on dört yaşlarındayken kurdu. Erdebil merkezli bir tarikatın babadan kalma şeyhiydi ve gücü, onu manevi önderleri olarak gören, çoğu Anadolu kökenli Türkmen aşiretlerine dayanıyordu. Taktıkları kırmızı börklerden dolayı bunlara Kızılbaş deniyordu. İsmail On İki İmam Şiiliğini devletinin resmî inancı yaptı ve on yıl içinde İran'ın ve Irak'ın tamamını aldı.

Etkisi sınırda durmuyordu. Osmanlı topraklarında, doğu ve orta Anadolu'daki pek çok Türkmen onu önderleri olarak görüyordu. 1511'de Şahkulu adlı birinin önderliğindeki büyük bir ayaklanma batı Anadolu'yu sardı ve bastırılmadan önce Osmanlı kuvvetlerini yendi.

Osmanlı tarafı: yeni bir padişah

Selim 1512'de babası II. Bayezid'i tahttan çekilmeye zorlayarak padişah oldu. Sınırları içindeki Safevi hareketini imparatorluğun karşı karşıya olduğu en ciddi tehdit olarak görüyordu. Seferden önce Osmanlı yönetimi Anadolu'daki Kızılbaş taraftarlarını kayda geçirip cezalandırdı; birçoğu öldürüldü ya da hapsedildi. Din âlimleri Safevilere karşı savaşın meşru olduğuna dair fetvalar verdi. 1514 baharında Selim doğuya yürüdü.

Safevi tarafı: boşaltılan topraklar

İsmail'in ilk tepkisi geri çekilmek oldu. Komutanları Osmanlı ordusunun yürüyüş yolu boyunca ekinleri ve erzakı yok etti; Osmanlı ordusu haftalarca doğu Anadolu'da savaşacak bir düşman bulamadan ilerledi. Erzak azaldı ve yeniçeriler açıkça şikâyet etmeye başladı. Selim buna ilerlemeyi sürdürerek karşılık verdi. Hiç muharebe kaybetmemiş olan İsmail sonunda Çaldıran Ovası'nda savaşmaya karar verdi.

Osmanlı tarafı: araba tabur

Selim ordusunu, Osmanlıların kırk bir yıl önce Otlukbeli'nde Uzun Hasan'a karşı kullandığı düzende yerleştirdi. Merkezde zincirlerle birbirine bağlanmış ve bir sıra arabayla korunan toplar, onların arkasında tüfekli yeniçeriler duruyordu. Rumeli ve Anadolu'nun tımarlı sipahileri kanatları oluşturuyordu. Bazı Safevi komutanlarının İsmail'e Osmanlılar toplarını kurmadan saldırmasını önerdiği söylenir; bir rivayete göre İsmail, düşmanla tam gücüyle savaşmayı tercih ederek bunu reddetti.

Muharebe: iki kanat, bir merkez

Kızılbaş süvarileri iki Osmanlı kanadına da büyük bir güçle saldırdı. Osmanlı sol kanadında Rumeli sipahileri geri itildi ve komutanları Rumeli beylerbeyi Hasan Paşa şehit düştü. Sağ kanatta Anadolu birlikleri daha iyi dayandı. Safevi tarafında komutan Ustacalu Muhammed Han, Osmanlı kanadına yapılan saldırıda öldü.

Belirleyici çarpışma merkezde oldu. Safevi süvarileri topların ve tüfeklerin menziline girince ağır kayıp verdi; ardından Osmanlı topları kanatlarda hâlâ çarpışan süvarilere çevrildi. Ön safta savaşan İsmail yaralandı ve meydandan ayrıldı. Akşama doğru Safevi ordusu çekilmiş, ordugâhı Osmanlıların eline geçmişti.

Osmanlı tarafı: Tebriz ve sonrası

Selim, Eylül başında Safevi başkenti Tebriz'e girdi. Orada kalamadı. Ordu, evinden bu kadar uzakta kışlamayı reddetti; yaklaşık bir hafta sonra padişah, şehrin zanaatkârlarından ve âlimlerinden bir kısmını da yanına alarak orduyu batıya geri götürdü. Ama sonraki birkaç yıl içinde Osmanlılar seferin asıl amacının büyük bölümüne ulaştı. 1515'te Dulkadiroğulları beyliğini ilhak ettiler, 1516'da Diyarbakır'ı ve doğu Anadolu ile kuzey Mezopotamya'nın büyük kısmını aldılar. Aynı yıl Selim güneye dönüp Mercidabık'ta Memlükleri yendi ve Suriye ile Mısır'ın yolunu açtı.

Safevi tarafı: savaşmayı bırakan bir şah

İsmail on yıl daha yaşadı ama bir daha hiçbir orduyu bizzat yönetmedi. Sonraki Safevi yazarları, kendini avcılığa ve şiire veren bir hükümdar anlatır. Devleti ayakta kaldı ve ardıllarının döneminde güçlendi; İran, bugün olduğu gibi, Şii kaldı. Ama Anadolu'yu Safevi dünyasına katma umudu sona ermişti.

Yüzyıllarca süren bir sınır

İki imparatorluk arasındaki savaşlar bir yüzyıldan uzun süre devam etti; Bağdat ve Kafkasya birkaç kez el değiştirdi. 1639'da Kasr-ı Şirin'de imzalanan Zuhab Antlaşması, kabaca Zagros dağları boyunca uzanan bir sınırı nihayet belirledi. Sonraki bazı düzeltmelerle, bu sınır bugün de bir yanda Türkiye ve Irak, öbür yanda İran arasındaki sınıra yakındır.

Çaldıran çoğu zaman barutun süvariye karşı zaferi olarak anlatılır ve Osmanlı topları ile tüfekleri günü gerçekten belirledi. Tarihçiler başka etkenlerin de altını çizer: Osmanlıların büyük bir orduyu uzak mesafelerde besleyebilmesi, Selim'in muharebeye zorlamaktaki kararlılığı ve İsmail'in düşmanın seçtiği arazide savaşmaya razı olması. Çaldıran'dan sonra Safeviler de kendi ateşli silah birliklerini kurdu.

Savaş alanı bugün Van'ın Çaldıran ilçesindedir; bir anıt ve küçük bir anma parkı yeri işaret eder.

Warsmap verisinde

Warsmap’in kendi kayıtlarından sayılmıştır. Haritada yalnızca Wikidata’da kayıtlı muharebeler bulunduğundan bu sayılar bölgenin tüm tarihini değil, veri setimizi anlatır.

Kürede gör →

Bu dönemden başka yazılar

Warsmap verisinden

Daha fazla okuma

Battle of Chaldiran · Selim I · Ismail I · Qizilbash

Bu yazıdaki bilgiler yukarıdaki Wikipedia makalelerinden (İngilizce) ve diğer standart kaynaklardan özetlenmiştir. Wikipedia metinleri CC BY-SA 4.0 lisansıyla kullanılabilir. Bir hata mı fark ettiniz? Düzeltme politikamıza göz atın.

← Bosworth Muharebesi, 1485Mohaç Meydan Muharebesi, 1526 →